पुण्यातली जुळी भावंडं रिया आणि नील — टॅबलेट, वाय-फाय आणि पिझ्झाचे भक्त. यंदा आई-बाबांच्या ऑफिसच्या कामामुळे त्यांना महिनाभर कोकणात आजोळी पाठवलं जातं. तिथे ना नेटवर्क, ना मॉल — फक्त आंब्याची बाग, नदी, आजीच्या गोष्टी, आजोबांचं रेडिओ, आणि मामाचा खोडकर मुलगा गण्या. पहिल्या दिवशी 'आम्हाला परत जायचंय!' म्हणणारी मुलं, महिन्याच्या शेवटी 'आम्हाला इथेच राहायचंय!' म्हणतात — मधल्या काळात घडतात कैऱ्यांची चोरी, नदीतली मासेमारी, काजव्यांची रात्र, आणि बागेत हरवलेला नील.

पात्रं

लागणारं साहित्य

प्रवासाच्या बॅगा, टॅबलेट, मोबाईल, आंब्याच्या झाडाचं पुठ्ठ्याचं चित्र (ज्यावर चढता येईल असा मजबूत बाक/स्टूल), कैऱ्या आणि आंबे (खरे किंवा कागदी), टोपली, गळ (मासे पकडण्याचा — काठी आणि दोरा), जुना रेडिओ, कंदील, चटई, काजव्यांसाठी छोटे एलईडी दिवे किंवा पिवळे चमकणारे कागद, फणसाचं चित्र, 'आजोळची वही' (मुलांची स्क्रॅपबुक), पत्रावळी, बैलगाडीचं चाक (पुठ्ठा)

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: कोकणातलं कौलारू घर — पुढे अंगण आणि ओटी, एका बाजूला आंब्याचं झाड. मागे निळा पडदा. नदीचा प्रसंग मंचाच्या पुढच्या भागात — निळं कापड पसरून.
• शहर विरुद्ध गाव नाही: शहरातली मुलं वाईट आणि गावातली चांगली — असं दाखवायचं नाही. रिया-नील शिकतात, पण गण्याही त्यांच्याकडून काहीतरी शिकतो (शेवटच्या प्रवेशात). दोघांची देवाणघेवाण.
• काजव्यांचा प्रसंग (प्रवेश ४): मंच पूर्ण अंधारा करून, कलाकारांच्या हातात छोटे चमकणारे दिवे देऊन, ते हळूहळू हलवत फिरले तर सुंदर परिणाम होतो.
• बोली: आजी-आजोबा, मामा-मामी आणि गण्याच्या बोलण्यात थोडा कोकणी/मालवणी हेल ठेवला तर रंगत येईल — पण प्रेक्षकांना कळेल इतकाच.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ४ मि., ३ — ५ मि., ४ — ५ मि., ५ — ४ मि.

संहिता

प्रवेश १ — नेटवर्क नाही!

(कोकणातलं घर, दुपार. अंगण. रिया आणि नील बॅगा घेऊन उभे — रिया मोबाईल उंच धरून इकडे-तिकडे फिरतेय. आजी-आजोबा, मामा-मामी, गण्या स्वागताला.)

रिया: (मोबाईल वर-खाली करत) नेटवर्क… नेटवर्क… एक काडी… गेली! आजी, इथे वाय-फाय आहे का?

आजी: (हसत) वाय-फाय? बाळा, इथे 'वाय' म्हणजे वारा आणि 'फाय' म्हणजे फणस! दोन्ही भरपूर आहेत!

नील: (टॅबलेट पाहत, घाबरून) माझ्या टॅबची बॅटरी वीस टक्के! आणि चार्जिंग… आजोबा, इथे लाईट जाते का?

आजोबा: जाते ना! रोज संध्याकाळी दोन-तीन तास. मग कंदील, गोष्टी आणि आकाशातले तारे — आमचा 'टीव्ही'!

रिया: (आईला फोन लावत, मोठ्याने) हॅलो? आई? आई, ऐकू येतंय? आम्हाला परत जायचंय! इथे काहीच नाही! ना नेट, ना पिझ्झा, ना मॉल!

आई (फोनवरून, तुटक): रिया… महिनाभर… कामं आहेत… आजीचं ऐका… (कट)

रिया: (फोनकडे पाहत) कट झाला. (बॅगेवर बसत) महिनाभर. तीस दिवस. सातशे वीस तास. नेटवर्कशिवाय.

गण्या: (झाडावरून उडी मारून खाली येत, हसत) तुम्ही पुण्याचे म्हणजे सगळं तासात मोजता का? इथे आम्ही आंब्यात मोजतो — आज किती पिकले, उद्या किती पिकणार!

नील: (दचकून) तू… झाडावर होतास? एवढ्या उंच?

गण्या: हो! ते आमचं 'हापूस टॉवर'! चल, तुला चढायला शिकवतो!

नील: (मागे सरकत) नको! मला उंचीची भीती वाटते!

मामी: (ताट घेऊन येत) चला, आधी जेवण! प्रवासाने भूक लागली असेल. आज खास — आमरस-पुरी, सोलकढी आणि फणसाची भाजी!

नील: (नाक मुरडत) फणसाची भाजी? मला फक्त पिझ्झा आवडतो…

आजी: (प्रेमाने, पण ठाम) एक घास. फक्त एक. नाही आवडला तर पुन्हा नाही सांगणार.

(नील नाखुशीने एक घास घेतो. थबकतो. दुसरा घास. तिसरा.)

नील: (तोंड भरलेलं) आजी… हे… हे पिझ्झापेक्षा भारी आहे! अजून मिळेल?

(सगळे हसतात. रिया अजूनही रुसलेली, मोबाईलकडे पाहतेय.)

गण्या: (रियाला) ताई, तो फोन ठेव. इथे खरी 'रील' बाहेर आहे — चल, नदीवर!

प्रवेश २ — कैऱ्यांची चोरी

(दुसऱ्या दिवशी दुपार. शेजारच्या पाटलांची बाग. गण्या, नील आणि रिया झाडामागे लपलेले. गण्याच्या हातात मीठ-तिखटाची पुडी.)

गण्या: (कुजबुजत) बघा, हे पाटलांचं झाड — गावातल्या सगळ्यांत आंबट कैऱ्या! पाटील दुपारी झोपतात. आपण पाच कैऱ्या पाडायच्या आणि पळायचं!

रिया: (कुजबुजत) गण्या, ही चोरी आहे!

गण्या: (हसत) चोरी नाही ताई — परंपरा आहे! आमच्या बाबांनी पण पाटलांच्या कैऱ्या चोरल्या, आणि पाटलांनी पण लहानपणी आजोबांच्या!

नील: (उत्सुकतेने) मग मी काय करू?

गण्या: तू पहारा दे. पाटील आले तर कोकिळेचा आवाज काढायचा — 'कुहू कुहू'!

(गण्या दगड मारतो — एक कैरी पडते. रिया उचलते. दुसरा दगड. तेवढ्यात पाटलांचा खोकण्याचा आवाज.)

नील: (घाबरून, कोकिळेऐवजी) म्याव! म्याव!

गण्या: (डोक्याला हात लावत) अरे! कोकिळा! मांजर नाही!

पाटलांचा आवाज (पडद्यामागून): कोण आहे रे तिकडे? माझ्या कैऱ्या!

गण्या: पळा!

(तिघे धावत अंगणात येतात, धापा टाकत, हसत. रियाच्या हातात दोन कैऱ्या.)

रिया: (हसत, धापा टाकत) माझ्या आयुष्यात मी इतकी कधी पळाले नव्हते! आणि इतकी कधी हसले नव्हते!

गण्या: (कैरी फोडून, मीठ-तिखट लावत) घ्या — आता खा!

नील: (खातो, डोळे मिटतो, चेहरा वाकडा) आंऽऽबट! (मग पुन्हा खातो) …पण भारी!

(आजी अंगणात येतात. हातात दोन कैऱ्या आणि एक पत्र.)

आजी: (गंभीर चेहऱ्याने) गण्या, रिया, नील — पाटलांनी हे पाठवलंय. (पत्र वाचतात) 'भाऊंच्या नातवंडांना — कैऱ्या चोरायला दगड कशाला? दारात येऊन मागितल्या असत्या, तर टोपलीभर दिल्या असत्या. उद्या या, आणि लोणच्यासाठी कैऱ्या घेऊन जा. — पाटील आजोबा.'

(तिघे थक्क. एकमेकांकडे पाहतात.)

रिया: (हळूच) आजी… आम्हाला सॉरी म्हणायला जायचंय.

आजी: (हसत) जा. आणि जाताना माझ्याकडून त्यांना फणसपोळी घेऊन जा. गावात असंच असतं — कैरी चोरली तरी नातं तुटत नाही, उलट गोड होतं.

प्रवेश ३ — नदी आणि आजीची गोष्ट

(सकाळ. नदीकाठ — पुढे निळं कापड. गण्या गळ टाकून बसलाय. नील आणि रिया शेजारी. रिया पहिल्यांदा पाण्यात पाय सोडते.)

रिया: (थंड पाण्याने दचकून, मग हसत) ई! थंड! पण… छान आहे. पुण्यात आमच्या सोसायटीचा स्विमिंग पूल क्लोरिनचा वास मारतो. हे पाणी… आंब्याच्या पानांचा वास येतो!

गण्या: (गळाकडे लक्ष ठेवत) श्श्श! आवाज नको. मासा पळेल.

नील: (कुजबुजत) गण्या, तू रोज मासे पकडतोस?

गण्या: रोज नाही. आजोबा म्हणतात, पावसाळ्यात मासे अंडी घालतात — तेव्हा पकडायचे नाहीत. आणि छोटे मासे परत पाण्यात सोडायचे. नाहीतर पुढच्या वर्षी नदी रिकामी.

रिया: (आश्चर्याने) तुला हे सगळं कसं माहीत?

गण्या: (खांदे उडवत) तुम्हाला ॲप माहीत असतात, मला नदी माहीत असते.

(गळ हलतो. गण्या ओढतो — एक छोटा मासा. नील उड्या मारतो.)

नील: पकडला! पकडला!

गण्या: (माशाकडे पाहत) छोटा आहे. (हळूच पाण्यात सोडतो) जा, मोठा होऊन ये!

(प्रकाश बदलतो. रात्र. लाईट गेलेली. ओटीवर कंदील. आजी मधोमध, मुलं भोवती. आजोबा रेडिओ घेऊन बाजूला.)

नील: आजी, गोष्ट! भुताची!

आजी: भुताची नाही — आज मी तुम्हाला तुमच्या आईची गोष्ट सांगते.

रिया: (उत्सुकतेने) आईची?

आजी: तुमची आई तुमच्या वयाची होती, तेव्हा अशीच — हट्टी, धीट. एकदा पावसाळ्यात नदीला पूर आला. शेजारच्या घरचं वासरू वाहून जात होतं. सगळे काठावर ओरडत होते. आणि तुमची आई — बारा वर्षांची — दोरी घेऊन पाण्यात उतरली! वासरू वाचवलं. आणि घरी आल्यावर मी तिला इतका मार दिला, की आठवडाभर बसता आलं नाही!

(मुलं हसतात.)

नील: आई? आमची आई? ती तर झुरळाला घाबरते!

आजी: (हसत) माणसं मोठी झाली की आपलं धाडस विसरतात, बाळा. म्हणून आजोळ असतं — आठवण करून द्यायला.

रिया: (हळूच) आजी, आईने कधी आम्हाला हे सांगितलं नाही.

आजी: शहरात वेळ कुठे असतो गोष्टी सांगायला? म्हणून तर उन्हाळ्यात मुलं आजोळी येतात — गोष्टी गोळा करायला.

(रिया बॅगेतून एक कोरी वही काढते.)

रिया: आजी, मी ही गोष्ट लिहून ठेवते. आणि रोज एक गोष्ट. या वहीचं नाव — 'आजोळची वही'!

प्रवेश ४ — हरवलेला नील आणि काजवे

(संध्याकाळ, अंधार पडत चाललाय. आंब्याची बाग. नील एकटा, हातात टोपली — आंबे गोळा करायला आलेला. आजूबाजूला पाहतो.)

नील: (घाबरून) गण्या? रिया? (शांतता) मी… मी कुठून आलो? सगळी झाडं सारखीच दिसतात! (मोठ्याने) गण्याऽऽ!

(घुबडाचा आवाज. नील दचकतो, टोपली टाकतो, खाली बसतो. अंधार वाढतो.)

नील: (रडवेला, स्वतःशी) माझ्याकडे फोन पण नाही… आणि असता तरी नेटवर्क नाही… आई… (हुंदका)

(दुसऱ्या बाजूला — अंगणात — गोंधळ. आजी, मामा, रिया, गण्या कंदील घेऊन.)

रिया: (घाबरून) नील बागेत गेला होता, आंबे आणायला! एक तास झाला!

मामा: (कंदील उचलत) बाग मोठी आहे — पन्नास एकर. अंधारात सापडणं कठीण.

गण्या: (शांतपणे) मामा, मी जातो. मला बागेतली प्रत्येक वाट माहीत आहे. आणि नील कुठे असेल, ते पण अंदाज आहे — तो नेहमी मोठ्या हापूसकडे जातो, आणि मग डावीकडे वळतो.

(गण्या कंदील घेऊन धावतो. रिया मागे.)

(बाग. अंधार. मग हळूहळू — एकेक करून — छोटे पिवळे दिवे चमकू लागतात, हलू लागतात. काजवे! नील डोळे पुसत वर पाहतो — थक्क.)

नील: (भीती विसरून, हळूच) हे… हे काय? तारे जमिनीवर आले?

(गण्या आणि रिया कंदील घेऊन येतात.)

गण्या: नील! सापडलास! (जवळ येतो) घाबरलास?

नील: (उठून त्याला मिठी मारत) खूप! पण गण्या, बघ — हे काय आहे?

गण्या: (कंदील खाली करत, हळूच) काजवे. पावसाळ्याच्या आधी येतात. कंदील बंद करू या — म्हणजे नीट दिसतील.

(गण्या कंदील विझवतो. पूर्ण अंधार — फक्त काजव्यांचा लुकलुकता प्रकाश. तिघे शांतपणे बसतात. मंद संगीत.)

रिया: (कुजबुजत) हे… हे कोणत्याही स्क्रीनपेक्षा सुंदर आहे.

गण्या: (वर बोट दाखवत) आणि वर बघा — तारे. आजोबांनी शिकवलं — तो बघा, सप्तर्षी. सात तारे — पतंगासारखे. आणि त्यांच्या टोकाकडून सरळ गेलं की — ध्रुव तारा. तो कधी हलत नाही. रात्री वाट चुकली, तर ध्रुवाकडे बघायचं — उत्तर दिशा सापडते.

नील: (थक्क) म्हणजे तू ताऱ्यांवरून मला शोधलंस?

गण्या: (हसत) नाही रे, तुझ्या रडण्याच्या आवाजावरून!

(तिघे हसतात.)

गीत: आंब्याच्या बागेत, काजवे चमकले आकाशात तारे, जमिनीवर उतरले ना नेटवर्क, ना स्क्रीनचा प्रकाश आजोळच्या रात्री, आनंदाचं आकाश ध्रुव तारा दाखवतो, घराची वाट आजीच्या गोष्टींनी, उजळली ही रात

प्रवेश ५ — परतीचा दिवस

(महिन्याचा शेवटचा दिवस. सकाळ. अंगणात बॅगा. पण रिया आणि नील बॅगांवर रुसून बसलेले. आई आलीय त्यांना न्यायला.)

आई: चला, रिया, नील! गाडी दहा वाजता आहे.

रिया: (हात बांधून) आई, आम्हाला नाही यायचं.

नील: आम्हाला इथेच राहायचंय! गण्याबरोबर!

आई: (थक्क, हसत) महिन्यापूर्वी फोनवर रडत होतात — 'परत जायचंय!' आता?

रिया: आई, तेव्हा आम्हाला माहीत नव्हतं. (वही काढत) हे बघ — 'आजोळची वही'. तीस दिवस, तीस गोष्टी. पाटलांच्या कैऱ्या, नदीतला मासा, काजवे, सप्तर्षी, आणि… (आईकडे पाहत, खोडकरपणे) तुझी वासराची गोष्ट!

आई: (लाजत, आजीकडे पाहत) आई! तू ती गोष्ट सांगितलीस?

आजी: (हसत) सांगितली. नातवंडांना कळलं पाहिजे — त्यांची आई किती धाडसी होती.

नील: आई, तू पुराच्या पाण्यात उतरलीस? आणि आता झुरळाला घाबरतेस?

(सगळे हसतात. आई डोळे पुसते — हसता हसता भावुक होते.)

आई: (आजीला मिठी मारत) आई, शहरात मी विसरूनच गेले होते मी कोण होते.

(गण्या एका बाजूला उदास उभा. रिया त्याच्याकडे जाते.)

रिया: गण्या, तू आम्हाला सगळं शिकवलंस — झाडावर चढणं, पोहणं, तारे. आम्ही तुला काय देऊ?

गण्या: (संकोचत) खरं सांगू? मला… मला कॉम्प्युटर शिकायचाय. शाळेत एकच आहे, आणि तो पण बंद असतो.

नील: (उत्साहाने) मी शिकवतो! (बॅगेतून टॅबलेट काढत) हा घे — माझा जुना टॅब. आणि दर रविवारी आपण व्हिडिओ कॉल करू — म्हणजे जेव्हा नेटवर्क असेल तेव्हा! मी तुला कोडिंग शिकवेन, तू मला… पुढच्या उन्हाळ्यात पोहणं पूर्ण शिकव!

गण्या: (डोळे चमकून) खरंच? पक्कं!

आजोबा: (हसत, प्रेक्षकांकडे) बघितलंत? शहराने गावाला टॅब दिला, गावाने शहराला तारे दिले. हीच खरी देवाणघेवाण.

मामी: (टोपली घेऊन येत) आणि ही घ्या — आंबे, फणसपोळी, कोकम, आणि पाटील आजोबांचं कैरीचं लोणचं!

आजी: (मुलांच्या डोक्यावरून हात फिरवत) पुढच्या उन्हाळ्यात लवकर या. आणि येताना — फोन घरी ठेवून या!

रिया आणि नील: (एकत्र) पक्कं, आजी!

गीत: आजोळची सुट्टी, आंब्याचा गोडवा आजीच्या गोष्टी, नदीचा ओलावा कैरी चोरली, काजवे पाहिले मामाच्या गावात, नवे मित्र जोडले पुढच्या वर्षी पुन्हा, येऊ आम्ही धावत आजोळच्या आठवणी, ठेवू मनात जपत

नील: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) मित्रांनो, यंदाच्या सुट्टीत आजोळी जाताय? मग एक काम करा — आजीला तुमच्या आई-बाबांच्या लहानपणाची गोष्ट विचारा. खात्री आहे — ती कोणत्याही वेब सीरिजपेक्षा भारी असेल!

(पडदा)