वैद्यकीय महाविद्यालयाच्या पदवीदान समारंभात गौरीला भाषण द्यायचंय — आणि ती निवडते एका मुलीची गोष्ट, जी दीडशे वर्षांपूर्वी याच स्वप्नासाठी सातासमुद्रापार गेली होती. कल्याणची यमुना, जी लग्नानंतर 'आनंदी' झाली. चौदाव्या वर्षी उपचाराअभावी आपलं बाळ गमावलेली आई, जिने ठरवलं — 'मी डॉक्टर होणार.' समाजाचा विरोध, जहाजाचा प्रवास, अमेरिकेतली थंडी आणि आजारपण, आणि १८८६ मध्ये पदवी — भारतातल्या पहिल्या स्त्री डॉक्टरांपैकी एक. एका लहान, धाडसी आयुष्याची प्रेरक कथा.

पात्रं

लागणारं साहित्य

पदवीदानाचा गाऊन आणि टोपी (गौरीसाठी), नऊवारी साड्या, धोतर-टोपी (गोपाळराव), पत्रं (कागदांचा गठ्ठा, फितीत बांधलेला), पाटी-पेन्सिल, पुस्तकं, पाळणा (बाळासाठी, कापडात गुंडाळलेली बाहुली), जहाजाचा कठडा (पुठ्ठा) आणि लाटांचा आवाज, बर्फासाठी पांढरे कागदी तुकडे, शाल, पदवी प्रमाणपत्र (गुंडाळी), खुर्च्या आणि व्यासपीठ, कंदील

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• इतिहासाचा आदर: हे नाटक खऱ्या व्यक्तीवर आधारित आहे. आनंदीबाई (जन्म ३१ मार्च १८६५, कल्याण) यांचं लग्न नवव्या वर्षी गोपाळराव जोशी यांच्याशी झालं. चौदाव्या वर्षी झालेलं त्यांचं बाळ उपचाराअभावी काही दिवसांत गेलं. १८८३ मध्ये त्या अमेरिकेला गेल्या, आणि मार्च १८८६ मध्ये वुमन्स मेडिकल कॉलेज ऑफ पेनसिल्व्हेनियातून वैद्यकीय पदवी मिळवली. भारतात परतल्यावर कोल्हापूरच्या अल्बर्ट एडवर्ड रुग्णालयात स्त्री विभागाच्या प्रमुख म्हणून त्यांची नेमणूक झाली, पण क्षयरोगामुळे २६ फेब्रुवारी १८८७ रोजी, वयाच्या अवघ्या एकविसाव्या वर्षी, त्यांचं निधन झालं.
• गोपाळरावांची भूमिका: ते पत्नीच्या शिक्षणासाठी समाजाशी लढले, पण स्वभावाने कडक होते. त्यांना खलनायक किंवा संत — दोन्ही करू नका. ते त्यांच्या काळातले गुंतागुंतीचे, पण पुढारलेले पुरुष होते.
• बाळाचा प्रसंग (प्रवेश २): संवेदनशील आहे. संथ, शांत घ्या. बाळ प्रत्यक्ष दाखवू नका — पाळणा आणि प्रकाश पुरेसा. पार्श्वभूमीला मंद संगीत.
• सेरामपूरचं भाषण (प्रवेश ३): १८८३ मध्ये अमेरिकेला जाण्यापूर्वी आनंदीबाईंनी सेरामपूर (बंगाल) इथे एका सभेत आपल्या निर्णयाचं समर्थन करणारं भाषण दिलं होतं. नाटकातले संवाद त्या भाषणाच्या आशयावर आधारित, पण नव्याने लिहिलेले आहेत.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ५ मि., ३ — ५ मि., ४ — ६ मि., ५ — ५ मि.

संहिता

प्रवेश १ — पदवीदान आणि यमुना

(आजचं सभागृह. व्यासपीठावर गौरी — पदवीचा गाऊन, टोपी. हातात फितीत बांधलेला पत्रांचा गठ्ठा.)

गौरी: (प्रेक्षकांकडे) माननीय प्राचार्य, प्राध्यापक आणि माझ्या सहकारी डॉक्टरांनो — आज आपण डॉक्टर झालो. आपल्या वर्गात एकशे वीस विद्यार्थी, त्यांतल्या पासष्ट मुली. आज हे सहज वाटतं. पण दीडशे वर्षांपूर्वी, भारतातल्या एका मुलीला डॉक्टर व्हायचं होतं — तर तिला सातासमुद्रापार जावं लागलं. आज मी तुम्हाला तिची गोष्ट सांगणार आहे. तिचं नाव — आनंदी गोपाळ जोशी.

(प्रकाश बदलतो. १८७४, कल्याण. एका वाड्याचं अंगण. नऊ वर्षांची यमुना — परकर-पोलकं — अंगणात खडूने अक्षरं गिरवतेय. आई येते.)

आई: यमुने! अगं, ते खडू फेक. उद्या तुझं लग्न आहे. नवरी मुलगी अंगणात रेघोट्या ओढते?

यमुना: (अक्षरं दाखवत) आई, ही रेघोटी नाही — 'य'. यमुनेचा 'य'. शेजारच्या गोविंदने शिकवला.

आई: (उसासा टाकत) मुलीच्या जातीला अक्षर कशाला? सासरी जाऊन भाकरी थापायच्या, पाणी भरायचं. बस.

यमुना: (हळूच) आई, माझे होणारे नवरे — गोपाळराव — ते कसे आहेत?

आई: पोस्टात कारकून आहेत. विधुर आहेत. तुझ्यापेक्षा वयाने खूप मोठे. (थांबून) पण त्यांनी एक विचित्र अट घातलीय — 'मुलीला शिकवायची परवानगी द्या, तरच लग्न.' सगळं गाव हसतंय.

यमुना: (डोळे चमकून) शिकवायची? मला? खरंच?

गौरी: (बाजूला, निवेदन) आणि अशा रीतीने, ३१ मार्च १८६५ ला जन्मलेली कल्याणची यमुना, नवव्या वर्षी गोपाळरावांची पत्नी 'आनंदी' झाली. त्या काळी मुलींची लग्नं इतक्या लहान वयात होत. पण आनंदीचं भाग्य वेगळं होतं — तिच्या नवऱ्याच्या हातात भातुकलीची भांडी नव्हती, तर पाटी-पेन्सिल होती.

(नवं घर. गोपाळराव पाटी आनंदीच्या हातात देतात.)

गोपाळराव: (कडक आवाजात) आनंदी, उद्यापासून रोज सकाळी दोन तास अभ्यास. मराठी, संस्कृत, मग इंग्रजी. स्वयंपाकघरात वेळ घालवायचा नाही.

आनंदी: (घाबरून) पण सासरी स्वयंपाक नाही केला तर लोक काय म्हणतील?

गोपाळराव: लोक काहीही म्हणोत. लोकांनी शिक्षण दिलं नाही, म्हणून बायका अंधारात आहेत. (पाटीवर बोट ठेवत) हे अक्षर म्हणजे दिवा. शिक.

(आनंदी पाटीवर लिहू लागते. प्रकाश तिच्यावर केंद्रित.)

प्रवेश २ — एक बाळ, एक निर्धार

(१८७९. आनंदी चौदा वर्षांची. घराचा कोपरा. पाळणा. आनंदी पाळण्याजवळ, चेहरा चिंतेत. गोपाळराव येरझाऱ्या घालतायत. गावचे वैद्य नाडी पाहतायत.)

गौरी: (निवेदन) चौदाव्या वर्षी आनंदीला मुलगा झाला. घरात आनंद होता. पण काही दिवसांतच बाळ आजारी पडलं.

वैद्य: (मान हलवत) गोपाळराव, मी काढे दिले, लेप लावले. पण बाळाचा ताप उतरत नाही. शहरात मोठे डॉक्टर आहेत — इंग्रजी — पण ते पुरुष आहेत, आणि बायका त्यांच्याकडे जायला तयार नसतात.

आनंदी: (पाळण्याला धरून) वैद्यबुवा, काहीतरी करा. काहीही करा.

वैद्य: (हात जोडत) जे शक्य ते केलं, ताई. आता देवावर भरोसा.

(वैद्य जातात. प्रकाश मंद. पाळण्याची दोरी हलते, मग थांबते. शांतता. आनंदी पाळण्यात पाहते. मग अत्यंत हळूच, पाळण्यावर डोकं टेकवते. गोपाळराव मागे उभे — डोळे मिटलेले.)

गौरी: (अत्यंत हळू आवाजात) दहा दिवस. फक्त दहा दिवस ते बाळ जगलं. योग्य उपचार मिळाले असते, तर कदाचित वाचलं असतं.

(दीर्घ शांतता. मग आनंदी हळूहळू डोकं उचलते. डोळे पुसते. आवाजात एक नवा ठामपणा.)

आनंदी: (गोपाळरावांकडे वळून) मी डॉक्टर होणार.

गोपाळराव: (थक्क) काय?

आनंदी: माझं बाळ गेलं, कारण बायकांना तपासणारी स्त्री डॉक्टर नव्हती. माझ्यासारख्या हजारो आया दर वर्षी आपली बाळं गमावतात, कारण त्या लाजेपोटी पुरुष डॉक्टरकडे जात नाहीत. मी डॉक्टर होणार. मग कोणत्याही आईला असं पाळण्यात डोकं टेकवून बसावं लागणार नाही.

गोपाळराव: (हळूच, तिच्यासमोर बसत) आनंदी… भारतात स्त्रियांसाठी वैद्यकीय शिक्षण नाही. त्यासाठी… इंग्लंड किंवा अमेरिकेला जावं लागेल.

आनंदी: (स्थिर नजरेने) मग अमेरिका.

(गोपाळराव तिच्याकडे बराच वेळ पाहतात. मग पहिल्यांदा त्यांच्या चेहऱ्यावर एक हसू — अभिमानाचं.)

गोपाळराव: मग अमेरिका. मी पत्रं लिहायला सुरुवात करतो.

प्रवेश ३ — समाजाचा विरोध आणि सेरामपूरची सभा

(रस्ता. आनंदी पुस्तकं घेऊन चाललीय. शेजारच्या बायका गोळा झालेल्या.)

शेजारीण १: ऐकलंत का? जोश्यांची बायको म्हणे साता समुद्रापार जाणार! डॉक्टर व्हायला!

शेजारीण २: समुद्र ओलांडला की धर्म बुडतो, माहीत नाही का तिला? परत आली तरी कोणी घरात घेणार नाही!

शेजारीण १: आणि गोऱ्या साहेबांच्या देशात जाऊन काय खाणार? काय नेसणार? सगळं भ्रष्ट होईल!

(कोणीतरी आनंदीच्या दिशेने खडा फेकतो. ती थबकते, पण चालत राहते.)

गौरी: (निवेदन) आनंदीला रस्त्यात दगड मारले गेले, शिव्या दिल्या गेल्या. 'बाई डॉक्टर?' ही कल्पनाच लोकांना हास्यास्पद वाटायची. पण १८८३ मध्ये, अमेरिकेला जाण्यापूर्वी, आनंदीने एक असं काम केलं, जे त्या काळी कोणत्याही भारतीय स्त्रीने केलं नव्हतं — तिने सार्वजनिक सभेत भाषण दिलं.

(सेरामपूर, बंगाल. सभागृह. पुरुषांची गर्दी. व्यासपीठावर अठरा वर्षांची आनंदी — नऊवारी, डोक्यावर पदर. हात थरथरतायत, पण आवाज स्थिर.)

सभेतला माणूस १: (उभा राहून) बाई, तुम्ही हिंदू स्त्री. परदेशी जाणं हे शास्त्राविरुद्ध आहे. याचं उत्तर?

आनंदी: (शांतपणे) महाशय, मी परदेशी जाते आहे, पण मी तिथे जाऊन माझं हिंदूपण सोडणार नाही. मी जशी आहे, तशीच जाईन — याच नऊवारीत, याच आहारात. आणि तशीच परत येईन. मी धर्म सोडायला नाही, धर्म पाळायला जात आहे. कारण आजारी माणसाची सेवा करणं, याहून मोठा धर्म कोणता?

सभेतला माणूस २: पण स्त्रियांना डॉक्टर व्हायची गरजच काय? पुरुष डॉक्टर आहेत ना?

आनंदी: (थोडं थांबून, आवाजात कंप) आहेत. पण आपल्या समाजात किती स्त्रिया पुरुष डॉक्टरांकडे आपला आजार सांगायला जातात? लाजेमुळे, रीतीमुळे, त्या गप्प बसतात. आणि गप्प बसून मरतात. (थांबून) मी माझं बाळ अशा गप्पतेमुळे गमावलं आहे. भारताला स्त्री डॉक्टरांची गरज आहे — आणि ती गरज मी पूर्ण करणार. मी पहिली असेन, पण शेवटची नसेन.

(शांतता. मग मागून एक टाळी. मग दुसरी. मग संपूर्ण सभागृह टाळ्या वाजवतं. आनंदी डोळे मिटून हात जोडते.)

गौरी: (निवेदन) त्या सभेनंतर, ज्यांनी विरोध केला होता, त्यांच्यातल्याही अनेकांनी तिच्या प्रवासासाठी मदत पाठवली. आणि एप्रिल १८८३ मध्ये, अठरा वर्षांची आनंदी एकटीच जहाजावर चढली.

(जहाजाचा कठडा. लाटांचा आवाज. आनंदी आणि गोपाळराव.)

गोपाळराव: (आवाज भरून आलेला) आनंदी… मी येऊ शकत नाही. पैसे पुरणार नाहीत. तू एकटी…

आनंदी: एकटी नाही. तुम्ही लिहिलेली पत्रं आहेत. आणि (पत्रांच्या गठ्ठ्याला हात लावत) मी रोज लिहीन. (हात जोडत) तुम्ही मला पाटी दिली नसती, तर आज मी इथे नसते.

(जहाजाचा भोंगा. आनंदी कठड्यावरून हात हलवते. प्रकाश मावळतो.)

प्रवेश ४ — अमेरिकेतली थंडी

(फिलाडेल्फिया. थंडी. वरून कागदी बर्फ पडतोय. एक छोटी खोली. आनंदी शाल पांघरून, कंदिलाच्या उजेडात पुस्तक वाचतेय. खोकतेय. दारावर टकटक. मिसेस कार्पेंटर येतात.)

मिसेस कार्पेंटर: (काळजीने, इंग्रजी ढंगाच्या मराठीत — किंवा मराठीत) आनंदी, माय डिअर! अजून जागी? रात्रीचे दोन वाजलेत! आणि हा खोकला — आठवडाभर ऐकतेय मी.

आनंदी: (हसत, खोकला दाबत) मावशी, उद्या शरीररचनाशास्त्राची परीक्षा आहे. आणि हा खोकला… इथली थंडी माझ्या नऊवारीला मानवत नाही, एवढंच.

मिसेस कार्पेंटर: मग जाड कोट घाल, लोकरीचे कपडे घाल! मी किती वेळा सांगितलं!

आनंदी: (ठामपणे, पण प्रेमाने) मावशी, मी सभेत वचन दिलंय — मी जशी आहे तशीच राहीन. नऊवारीवर शाल घालीन, पण माझा पोशाख सोडणार नाही. आणि माझा शाकाहारही नाही.

मिसेस कार्पेंटर: (डोळे पुसत) तू हट्टी आहेस, आनंदी. अगदी तुझ्या गोपाळरावांसारखी.

गौरी: (निवेदन) मिसेस थिओडिशिया कार्पेंटर — अमेरिकेतल्या एका साध्या गृहिणी. गोपाळरावांचं एक पत्र एका अमेरिकन मासिकात छापून आलं, ते वाचून त्यांनी आनंदीला पत्र लिहिलं, आणि आनंदीच्या 'अमेरिकन मावशी' झाल्या. एका अनोळखी देशात, त्यांनी आनंदीला आईची माया दिली.

(वुमन्स मेडिकल कॉलेजचा वर्ग. डीन रेचल बॉडली. आनंदी आणि इतर विद्यार्थिनी.)

डीन बॉडली: मिस जोशी, तुमचा प्रबंध — 'आर्य हिंदूंमधील प्रसूतिशास्त्र' — मी वाचला. तुम्ही संस्कृत ग्रंथ आणि आधुनिक वैद्यकशास्त्र दोन्हीचा अभ्यास केलाय. हे विलक्षण आहे.

आनंदी: धन्यवाद, मॅडम. आमच्या ग्रंथांत बरंच ज्ञान आहे. मला ते आणि तुमचं विज्ञान — दोन्ही घेऊन भारतात परतायचंय.

डीन बॉडली: (थांबून, काळजीने) पण मिस जोशी, तुमचं आरोग्य? कॉलेजच्या डॉक्टरांनी मला सांगितलं…

आनंदी: (खोकला दाबत, हसत) मॅडम, मी डॉक्टर होणार आहे. स्वतःची काळजी घ्यायला शिकेन. पण आधी पदवी.

(प्रकाश बदलतो. पत्र लिहिण्याचा प्रसंग. आनंदी कंदिलाजवळ, पत्र लिहितेय. दुसऱ्या बाजूला, भारतात, गोपाळराव पत्र वाचतायत.)

आनंदी: (पत्र लिहीत, आवाजात) 'प्रिय गोपाळराव, इथे बर्फ पडतोय. सगळं पांढरं. मला कल्याणच्या पावसाची आठवण येते. अभ्यास चांगला चाललाय. शरीर थोडं साथ देत नाही, पण मन देतं. मी रोज रात्री त्या पाळण्याची आठवण काढते — आणि पुन्हा पुस्तक उघडते. लवकरच परत येईन — डॉक्टर होऊन. तुमची, आनंदी.'

गोपाळराव: (पत्र छातीशी धरून, प्रेक्षकांकडे) लोक मला म्हणतात, 'बायकोला परदेशी पाठवलंस, लाज नाही वाटत?' मी म्हणतो — लाज वाटली असती, जर मी तिचं स्वप्न घरात कोंडलं असतं.

गीत: सातासमुद्रापार, एक दिवा जळतो बर्फाच्या रात्रीत, आशेचा कोंब फुलतो पाळण्याची आठवण, डोळ्यांत पाणी तरी पुस्तक उघडे, आनंदी राणी आईच्या मनाचं, औषध शोधायला चालली ती दूर, नव्या उजेडाला

प्रवेश ५ — पदवी आणि परतीचा प्रवास

(११ मार्च १८८६. वुमन्स मेडिकल कॉलेजचा पदवीदान समारंभ. डीन बॉडली व्यासपीठावर. मिसेस कार्पेंटर प्रेक्षकांत. गोपाळराव पण आलेत — अमेरिकेत पोचलेले.)

डीन बॉडली: आणि आता — डॉक्टर ऑफ मेडिसिन ही पदवी — भारतातून आलेल्या — मिस आनंदीबाई जोशी!

(टाळ्यांचा कडकडाट. आनंदी नऊवारीत, खांद्यावर शाल, हळू पावलांनी व्यासपीठावर जाते. पदवी स्वीकारते. गोपाळराव उभे राहून टाळ्या वाजवतात — डोळ्यांत पाणी.)

गौरी: (निवेदन) त्या दिवशी आनंदी भारतातल्या पहिल्या स्त्री डॉक्टरांपैकी एक झाली. ब्रिटनच्या राणी व्हिक्टोरियांनीही तिचं अभिनंदन केलं. त्या वेळी आनंदीचं वय होतं — फक्त एकवीस.

आनंदी: (पदवी हातात धरून, हळूच, गोपाळरावांकडे) पाहिलंत? 'य'… यमुनेचा 'य'… आज 'डॉक्टर'चा 'ड' झाला.

गोपाळराव: (तिचे हात हातात घेत) आनंदी… तू माझ्यापेक्षा खूप मोठी झालीस.

मिसेस कार्पेंटर: (मिठी मारत) माय डॉक्टर! आता घरी जा — आणि स्वतःची काळजी घे!

(प्रकाश बदलतो. कोल्हापूर, १८८६ अखेर. एक रुग्णालय. आनंदी — अत्यंत अशक्त, पण हसतमुख — एका गरीब स्त्रीची नाडी पाहतेय.)

गौरी: (निवेदन) आनंदी भारतात परतली. कोल्हापूरच्या अल्बर्ट एडवर्ड रुग्णालयात स्त्री विभागाची प्रमुख म्हणून तिची नेमणूक झाली. तिचं स्वप्न पूर्ण होत होतं. पण अमेरिकेतल्या थंडीत जडलेला क्षयरोग वाढत गेला.

आनंदी: (रुग्ण स्त्रीला, प्रेमाने) ताई, घाबरू नका. मी बाई आहे — मला सगळं सांगा. लाज वाटू देऊ नका. तुमचं बाळ सुखरूप होईल.

(आनंदी उठते, खोकते, भिंतीचा आधार घेते. मग पुन्हा सरळ उभी राहते. प्रकाश हळूहळू तिच्यावर केंद्रित होतो.)

गौरी: (अतिशय हळू आवाजात) २६ फेब्रुवारी १८८७. पुण्यात, वयाच्या अवघ्या एकविसाव्या वर्षी, आनंदीबाई जोशी यांनी जगाचा निरोप घेतला. डॉक्टर म्हणून त्या काही महिनेच काम करू शकल्या. पण त्यांनी जो दरवाजा उघडला — तो पुन्हा कधीच बंद झाला नाही.

(आनंदी अंधारात हळूहळू दिसेनाशी होते. प्रकाश परत आजच्या सभागृहावर. गौरी व्यासपीठावर.)

गौरी: (डोळे पुसत, प्रेक्षकांकडे) आज आपल्या वर्गात पासष्ट मुली डॉक्टर झाल्या. आज भारतात लाखो स्त्री डॉक्टर आहेत. आणि त्या प्रत्येकीच्या मागे, एका एकवीस वर्षांच्या मुलीची सावली आहे — जी नऊवारी नेसून, बर्फात कुडकुडत, एका गमावलेल्या बाळाच्या आठवणीत पुस्तक उघडत राहिली. सेरामपूरच्या सभेत आपण ऐकलं, आनंदी म्हणाली — 'मी पहिली असेन, पण शेवटची नसेन.' (पदवीची टोपी काढून हातात धरते) आनंदीबाई — तुम्ही शेवटच्या नव्हतात. आम्ही आहोत.

(सगळे कलाकार — आनंदी, गोपाळराव, मिसेस कार्पेंटर, डीन बॉडली, आणि गौरीच्या 'वर्गमैत्रिणी' — मंचावर एका ओळीत येतात.)

गीत: कल्याणची यमुना, झाली डॉक्टर आनंदी एकविसाव्या वर्षी, लिहिली नवी नांदी दगड झेलले, समुद्र ओलांडला लेकींसाठी तिने, रस्ता खुला केला तिच्या स्वप्नांच्या, वाटेवर चालू प्रत्येक आईसाठी, औषध घेऊन येऊ

सगळे: (एकत्र) आनंदीची स्वप्नं — आमची स्वप्नं!

गौरी: (प्रेक्षकांकडे) तुमच्या घरात कोणी मुलगी आहे, जिला डॉक्टर, इंजिनिअर, शास्त्रज्ञ व्हायचंय? तिला सांगा — दीडशे वर्षांपूर्वी एक आनंदी होती. आणि आज ती स्वतःच एक आनंदी होऊ शकते.

(पडदा)