'सखी भिशी मंडळा'ची बारा वर्षं जुनी मासिक भिशी. या महिन्याची पार्टी कुलकर्णी वहिनींकडे, आणि चिठ्ठी निघणार साठ हजारांची! पण चिठ्ठी निघायच्या आधीच पैशांचं पाकीट गायब. संशयाची सुई प्रत्येकीकडे फिरते — नवी साडी दाखवणाऱ्या जोशी वहिनी, सतत फोनवर असणाऱ्या मिसेस नायर, आणि गुप्तहेर मालिका पाहून स्वतःला 'शेरलॉक' समजणाऱ्या पेंडसे आजी. हशा, भांडणं, आणि शेवटी पाकीट सापडतं — पण त्यासोबत एक गुपितही, जे मैत्रीची खरी किंमत सांगून जातं.

पात्रं

लागणारं साहित्य

सोफा, टीपॉय, खुर्च्या, नाश्त्याच्या प्लेट्स (पोहे, ढोकळा, गुलाबजाम), चहाचे कप, भिशीचा पांढरा लिफाफा (दोन सारखे — एक खरा, एक 'वाण' म्हणून), चिठ्ठ्यांचा डबा, खजिनदाराची डायरी, जोशी वहिनींची चमकदार साडी आणि साडीचा बॉक्स, भिंग (पेंडसे आजींसाठी), गुप्तहेराची टोपी, मोबाईल फोन, भेटवस्तूंचा कागदात गुंडाळलेला डबा, फ्रीजचं पुठ्ठ्याचं दार

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: एकच दृश्य — कुलकर्ण्यांचा दिवाणखाना. मागे एका बाजूला स्वयंपाकघराचं दार (कलाकार तिथून ये-जा करतात), दुसऱ्या बाजूला बेडरूमचं दार.
• विनोदाचा वेग: हे 'फार्स' प्रकारचं नाटक आहे — संवाद पटपट, एकमेकींवर बोलणं, दारं उघडणं-बंद होणं. सरावात वेळ मोजा; संथपणा आला की विनोद मरतो.
• पेंडसे आजी: या भूमिकेत भरपूर मोकळीक आहे. गुप्तहेर मालिकांच्या नकला, भिंग घेऊन सगळ्यांच्या चेहऱ्यांचं निरीक्षण — प्रेक्षक जितके हसतील तितकं चांगलं. पण कोणत्याही खऱ्या व्यक्तीची टिंगल नको.
• भावनिक वळण (प्रवेश ४): पाटील वहिनींचा प्रसंग संथ घ्या. सगळा हशा थांबवून दोन क्षण शांतता ठेवा. मग शेवटचा प्रवेश पुन्हा उत्साहाने.
• दोन लिफाफे: लिफाफ्यांचा गोंधळ हेच नाटकाचं रहस्य. दोन्ही लिफाफे अगदी सारखे दिसले पाहिजेत. रंगमंचामागे एकाला एक जबाबदार व्यक्ती नेमा जी लिफाफे योग्य वेळी योग्य जागी ठेवेल.
• वेळ: प्रवेश १ — ५ मि., २ — ५ मि., ३ — ६ मि., ४ — ५ मि., ५ — ४ मि.

संहिता

प्रवेश १ — पार्टीची तयारी

(कुलकर्ण्यांचा दिवाणखाना. दुपारचे चार. मंगल वहिनी धावपळ करतायत — प्लेट्स, कुशन्स. काका सोफ्यावर पेपर वाचतायत.)

मंगल: अहो! अहो, पेपर ठेवा! साडेचारला सगळ्या येतील. अजून ढोकळा कापायचाय, चहाचं आधण ठेवायचंय, आणि तुम्ही पेपरमध्ये!

काका: (पेपरमागून) मंगल, मी काय करू? भिशी तुमची, पार्टी तुमची. मी फक्त… घराचा फर्निचर आहे.

मंगल: फर्निचर असता तर निदान हलला नसता! ऐका — (कपाटातून एक पांढरा लिफाफा काढत) हा भिशीचा लिफाफा. सगळ्यांचे पैसे यात आहेत — साठ हजार. शिंदे ताईंनी काल माझ्याकडे दिलाय, कारण पार्टी आपल्याकडे. हा मी इथे — टीपॉयवर ठेवते. कोणी हात लावायचा नाही. समजलं?

काका: (पेपर खाली करत) साठ हजार? टीपॉयवर? मंगल, तुम्ही बँक लुटायचं आमंत्रण देताय!

मंगल: अहो, घरात आपण दोघंच आहोत! आणि पिंकी. बरं, ऐका — आणि हा दुसरा लिफाफा (दुसरा सारखाच लिफाफा दाखवत) — यात पेंडसे आजींसाठी वाढदिवसाचं वाण आहे. आज त्यांचा सत्तरावा वाढदिवस. यात साडीची पावती आणि शुभेच्छापत्र आहे. हा मी भेटवस्तूच्या डब्यावर ठेवते.

काका: दोन्ही लिफाफे सारखेच दिसतात.

मंगल: म्हणूनच तर तुम्हाला सांगतेय! एक — टीपॉयवर — पैसे. दोन — डब्यावर — वाण. लक्षात ठेवा!

काका: (सलाम ठोकत) टीपॉय — पैसे. डबा — वाण. लक्षात आहे, मॅडम.

(मंगल स्वयंपाकघरात जातात. पिंकी धावत येते.)

पिंकी: आजोबा! आजोबा! मला चित्र काढायला कागद हवाय!

काका: (इकडे-तिकडे पाहत) कागद… कागद… (टीपॉयवरचा लिफाफा उचलतात, पाहतात) नको, हे आजीचं आहे. (बाजूला ठेवतात — पण भेटवस्तूच्या डब्याजवळ. मग डब्यावरचा लिफाफा टीपॉयवर ठेवतात — नकळत.) हे घे पिंकी, जुना पेपर. जा, काढ चित्र.

(पिंकी पेपर घेऊन जाते. काका डब्याजवळचा लिफाफा पाहतात.)

काका: डबा — वाण. आजींचं सरप्राईज. पोरं-बाळं घरात आहेत, हा कुठे इकडे-तिकडे व्हायला नको. (लिफाफा उचलून बेडरूमच्या कपाटात ठेवायला आत जातात, आणि परत येऊन बसतात.) सुरक्षित!

(प्रेक्षकांना कळतं की पैशांचा लिफाफा कपाटात गेलाय आणि टीपॉयवर वाणाचा लिफाफा आहे. दारावरची बेल वाजते.)

मंगल: (आतून ओरडत) आल्या! अहो, दार उघडा! आणि मग तुम्ही आत जा — बायकांच्या पार्टीत पुरुषाचं काय काम?

काका: (उठत, प्रेक्षकांकडे) बारा वर्षं झाली. दर महिन्याला मी स्वतःच्याच घरातून हद्दपार होतो. (दार उघडतो) या, या! सखी मंडळाचं स्वागत!

(जोशी वहिनी चमकदार साडीत, हातात साडीचा बॉक्स, देसाई मावशी, शिंदे ताई डायरी घेऊन, मिसेस नायर फोनवर बोलत, आणि पेंडसे आजी भिंग आणि गुप्तहेराची टोपी घालून येतात. पाटील वहिनी सगळ्यात शेवटी, शांतपणे.)

जोशी: (आत येताच गोल फिरत) कशी दिसतेय? नवी आहे! कांजीवरम! फक्त अठरा हजार! सेलमध्ये!

देसाई: अठरा हजार? सेलमध्ये? मग सेल नसता तर?

जोशी: पंचवीस! पण मी घासाघीस केली.

नायर: (फोनवर) हां, हां, मी पोचले… मुलांचा डबा फ्रीजमध्ये आहे… हो, बाय. (फोन ठेवत) नमस्कार! आज खूप छान वास येतोय मंगल — ढोकळा?

पेंडसे: (भिंगातून सगळ्या खोलीचं निरीक्षण करत) हम्म… हम्म… ढोकळा, पोहे, आणि… (स्वयंपाकघराकडे वास घेत) गुलाबजाम! पाक थोडा जास्त झालाय!

मंगल: (आतून येत) आजी, तुम्ही खरंच गुप्तहेर आहात! आज पाक जरा जास्त झालाय.

पेंडसे: (टोपी ठीक करत) पेंडसे होम्स कधी चुकत नाही!

प्रवेश २ — चिठ्ठी आणि गायब लिफाफा

(सगळ्या बसलेल्या. चहा, नाश्ता. गप्पा.)

देसाई: अगं, ऐकलं का? तिसऱ्या मजल्यावरच्या गोडबोल्यांच्या सुनेने नवी गाडी घेतली. आणि गोडबोले काकू म्हणतात — 'माझा मुलगा घेतोय, सुनेचं काय?' — पण पैसे सगळे सुनेच्या पगारातून!

शिंदे: (डायरी उघडत) देसाई मावशी, गोडबोल्यांचं नंतर. आधी भिशी. या महिन्याचे सगळ्यांचे हप्ते जमा आहेत — दहा जणी, सहा हजार प्रत्येकी, एकूण साठ हजार. आज ज्यांना अजून भिशी लागलेली नाही, त्यांची नावं डब्यात आहेत — चार जणी. मंगल, लिफाफा आण.

मंगल: (टीपॉयवरचा लिफाफा उचलत) हा घ्या! साठ हजार! (शिंदे ताईंच्या हातात देतात.)

शिंदे: (लिफाफा उघडते, आत पाहते, गोठते) मंगल… यात… यात पैसे नाहीत.

सगळ्या: काय?!

शिंदे: (लिफाफ्यातून कागद काढत) यात… एक साडीची पावती आहे. आणि एक कार्ड — (वाचते) 'प्रिय पेंडसे आजींना सत्तराव्या वाढदिवसाच्या…'

पेंडसे: (भिंग खाली करत) माझा वाढदिवस? तुम्ही लक्षात ठेवला?

मंगल: (घाबरून) अगं हो, पण ते सरप्राईज होतं! थांबा — (भेटवस्तूच्या डब्याकडे धावतात, पाहतात) डब्यावर लिफाफा नाही! दोन्ही लिफाफे — एक इथे होता, एक तिथे — आणि आता… पैशांचा लिफाफा गायब!

(खळबळ. सगळ्या उभ्या राहतात. एकमेकींवर बोलणं.)

जोशी: साठ हजार गायब?

देसाई: मी तर म्हणतेच, घरात पैसे ठेवू नयेत!

नायर: पोलिसांना फोन करू का?

मंगल: (रडवेली) पोलीस? नको! सोसायटीत बातमी पसरेल — 'कुलकर्ण्यांच्या घरात भिशी चोरीला!' मला तोंड दाखवायला जागा उरणार नाही!

पेंडसे: (टोपी खाली ओढत, गंभीरपणे) थांबा! कोणीही हलायचं नाही! (भिंग उंचावत) हा गुन्हा आहे. आणि गुन्हेगार… (थांबून, सगळ्यांकडे पाहत) याच खोलीत आहे!

(नाट्यमय संगीत. सगळ्या एकमेकींकडे संशयाने पाहतात.)

देसाई: आजी, मालिका जास्त बघता तुम्ही!

पेंडसे: मालिका नाही, अनुभव! मी चाळीस वर्षं पोस्टात काम केलंय — रोज हजारो पाकिटं हाताळली. पाकिटं कशी गायब होतात, हे मला माहीत आहे. आता प्रत्येकीची चौकशी होईल. शिंदे ताई, तुमची डायरी द्या — नोंदी करायला.

शिंदे: (डायरी छातीशी धरत) माझी डायरी कोणाला देत नाही मी!

पेंडसे: बरं, मग तुम्हीच लिहा. पहिली संशयित — (जोशींकडे वळत) तुम्ही!

जोशी: मी? मी का?

पेंडसे: (भिंगातून तिच्या साडीकडे पाहत) अठरा हजारांची साडी. सेलमध्ये. आणि भिशी अजून लागलेली नाही. पैसे कुठून आले?

जोशी: (संतापून) माझ्या नवऱ्याने दिले! आणि ही साडी मी गेल्या आठवड्यात घेतली — पावती आहे माझ्याकडे! (साडीच्या बॉक्समधून पावती काढून दाखवते)

पेंडसे: (पावती बघून) हम्म… तारीख गेल्या शुक्रवारची. ठीक आहे, तुम्ही सध्या मोकळ्या. पण नजर आहे माझी!

प्रवेश ३ — पेंडसे होम्सची चौकशी

पेंडसे: दुसरी संशयित — (नायरकडे वळत) मिसेस नायर!

नायर: (फोन खाली ठेवत) मी? मी तर आल्यापासून फोनवरच आहे!

पेंडसे: नेमकं! सतत फोनवर. कोणाशी बोलताय? (डोळे बारीक करत) साथीदाराशी?

नायर: साथीदार? माझा नवरा आहे तो! मुलांचा डबा कुठे ठेवलाय, ते त्याला सापडत नाही. वीस वर्षं झाली, त्याला अजून फ्रीज उघडता येत नाही!

(सगळ्या हसतात.)

देसाई: अगं, सगळ्या नवऱ्यांचं असंच असतं! माझे तर ओट्यावर ठेवलेला चहा पण शोधत बसतात!

पेंडसे: (हातोडा नसल्यामुळे चमचा प्लेटवर वाजवत) शांतता! चौकशी सुरू आहे. तिसरी संशयित — देसाई मावशी!

देसाई: मी? मला काय गरज? माझ्याकडे सगळ्या सोसायटीच्या बातम्यांचा खजिना आहे — पैशांची गरजच नाही!

पेंडसे: बरोबर. तुम्ही पैसे घेतले नाहीत. पण तुम्हाला माहीत असेल — कोणाला पैशांची गरज आहे! बोला, कोणाच्या घरात सध्या अडचण आहे?

देसाई: (उत्साहाने, गुपित सांगायच्या आविर्भावात) आता विचारलंतच म्हणून सांगते —

शिंदे: (थांबवत) देसाई मावशी! दुसऱ्यांच्या घरच्या गोष्टी इथे नकोत.

देसाई: (नाराज होऊन गप्प बसत) बरं बाई. मी काही बोलत नाही. (पुटपुटत) पण मला माहीत आहे…

(पाटील वहिनी अस्वस्थ होतात. उठून खिडकीकडे जातात. पेंडसे आजींचं लक्ष जातं.)

पेंडसे: (हळूच भिंग पाटील वहिनींकडे वळवत) आणि रेखा… तू आल्यापासून एक शब्द बोलली नाहीस. चहा पण प्यायली नाहीस.

पाटील: (दचकून) मला… मला बरं नाही वाटत, आजी.

(शांतता. सगळ्या पाटील वहिनींकडे पाहतात. संशयाची लहर.)

जोशी: (कुजबुजत, नायरला) रेखा… गेल्या महिन्यात भिशीचा हप्ता उशिरा दिला होता ना तिने?

नायर: (कुजबुजत) हो… आणि तिच्या नवऱ्याची कंपनी बंद पडली म्हणे…

मंगल: (घाबरून) नाही नाही! रेखा असं करणार नाही! बारा वर्षांची मैत्री आहे आमची!

(दार उघडतं. काका आतून येतात, हातात एक पांढरा लिफाफा.)

काका: मंगल, मी जरा बाहेर जातोय — दूध आणायला. आणि हो, पेंडसे आजींचा वाढदिवस आहे ना? मी त्यांचं वाण बाजूला, सुरक्षित ठेवलं होतं — कपाटात. हे घ्या. (लिफाफा मंगलच्या हातात देतात)

मंगल: (लिफाफा उघडते — नोटांची बंडलं! किंचाळते) पैसे! साठ हजार! अहो! हे तुमच्याकडे कसे?

काका: (गोंधळून) पैसे? मी तर… पिंकीला कागद देताना… अरे देवा! मी लिफाफे बदलले! टीपॉय — पैसे, डबा — वाण… मी उलटं केलं!

(सगळ्या एकदम काकांकडे वळतात. काका मागे सरकतात.)

पेंडसे: (भिंग काकांवर रोखत, विजयी आवाजात) गुन्हेगार सापडला! (मग टोपी काढून) …पण गुन्हा नाही, गोंधळ. पेंडसे होम्सचा निष्कर्ष — नवरा नावाचा प्राणी, लिफाफे आणि फ्रीज दोन्हीत गोंधळतो!

(प्रचंड हशा. सगळ्या टाळ्या वाजवतात. काका ओशाळून हात जोडतात.)

काका: माफ करा, माफ करा! (प्रेक्षकांकडे) बारा वर्षं हद्दपार होतो, त्याचा हा परिणाम!

मंगल: (डोळे पुसत, हसत) जा तुम्ही! दूध आणा! आणि येताना गुलाबजामचा पाक कमी करायची रेसिपी पण!

(काका पळतात. हशा ओसरतो. मग सगळ्यांचं लक्ष पाटील वहिनींकडे जातं — त्या खिडकीजवळ, डोळ्यांत पाणी.)

प्रवेश ४ — रेखाचं गुपित

मंगल: (जवळ जाऊन) रेखा? काय झालं? आता पैसे सापडले ना. मग का रडतेस?

पाटील: (हुंदका देत) मंगल… तुम्ही सगळ्या मगाशी माझ्याकडे पाहत होता ना… क्षणभर तुम्हाला वाटलं ना, की मीच…

(शांतता. जोशी आणि नायर खाली मान घालतात.)

जोशी: (हळूच) रेखा… सॉरी. मी… मी उगाच बोलले.

नायर: मी पण. माफ कर.

पाटील: नाही. तुमची चूक नाही. मी अस्वस्थ होते, ते खरंच होतं. (डोळे पुसत, सगळ्यांकडे वळून) खरं सांगू? माझ्या नवऱ्याची कंपनी चार महिन्यांपूर्वी बंद पडली. ते रोज नोकरी शोधतायत. घर माझ्या शिकवण्यांवर चाललंय. आणि पुढच्या आठवड्यात मुलीची कॉलेजची फी भरायचीय — पंचेचाळीस हजार. (आवाज कापरा) मी आज ठरवलं होतं — भिशी सोडायची. पुढचे हप्ते मला भरता येणार नाहीत. पण तुम्हाला सांगायची लाज वाटत होती.

(खोल शांतता. मग देसाई मावशी हळूच उठतात.)

देसाई: रेखा… मला हे माहीत होतं. मगाशी सांगणार होते — पण शिंदे ताईंनी थांबवलं, ते बरं झालं. बारा वर्षं मी सगळ्यांच्या बातम्या पसरवते. आज पहिल्यांदा वाटतंय — एखादी बातमी पसरवण्यापेक्षा, तिच्यावर उपाय करणं महत्त्वाचं.

शिंदे: (डायरी उघडत, चष्मा लावत, व्यावहारिक आवाजात) बरं. आता हिशोब. आजची चिठ्ठी चार जणींमध्ये निघणार होती — रेखा, मंगल, नायर आणि मी. (थांबून सगळ्यांकडे पाहते) मी माझं नाव मागे घेते.

मंगल: (लगेच) मी पण.

नायर: आणि मी पण. माझी भिशी पुढच्या महिन्यात लागली तरी चालेल.

शिंदे: मग डब्यात एकच नाव उरतं. (डबा उचलून हलवते, चिठ्ठी काढते, वाचते) 'रेखा पाटील.' (हसत) अभिनंदन! या महिन्याची भिशी — साठ हजार — रेखा पाटील यांना!

पाटील: (थक्क होऊन) पण… पण हे… असं कसं…

पेंडसे: (पुढे येऊन, टोपी काढून, प्रेमाने) असंच असतं, बाळा. भिशी म्हणजे फक्त पैसे जमवायचा खेळ नाही. आमच्या आयांच्या काळात भिशी सुरू झाली, कारण बँका बायकांना कर्ज देत नव्हत्या. तेव्हा बायकांनी एकमेकींना आधार दिला. भिशी म्हणजे — 'माझी अडचण, आपली अडचण.'

जोशी: आणि रेखा, पुढचे हप्ते भरता येत नसतील तर काळजी करू नकोस. तुझ्या नवऱ्याला नोकरी लागेपर्यंत आम्ही बघू. (साडीकडे पाहत, हसत) मी पुढचे सहा महिने नवी साडी नाही घेणार — वाचलेले पैसे तुझ्या हप्त्यात!

देसाई: जोशी वहिनी सहा महिने नवी साडी न घेता राहणार? हीच सगळ्यात मोठी बातमी आहे!

(हशा. पाटील वहिनी रडत-हसत सगळ्यांना मिठी मारतात.)

पाटील: मी… मी तुम्हा सगळ्यांचे पैसे परत करीन. व्याजासकट.

शिंदे: (डायरीत लिहीत) व्याज — एक पुरणपोळीचं जेवण. सगळ्यांना. नोंद केली!

प्रवेश ५ — वाढदिवस

(काका दूध घेऊन परततात. आता खोलीत आनंदाचं वातावरण.)

काका: (दबकत) मी आत येऊ का? की अजून चौकशी चालू आहे?

पेंडसे: या, गुन्हेगार साहेब! तुमच्या गोंधळामुळे आज एक गुपित उघडं झालं आणि एक मैत्री अजून घट्ट झाली. तुम्हाला माफी दिली जाते — एका अटीवर!

काका: कोणती?

पेंडसे: माझ्या वाढदिवसाचं गाणं तुम्ही म्हणायचं!

काका: (घाबरून) मी? गाणं? मंगल, वाचवा!

मंगल: (हसत, भेटवस्तूचा डबा आणि आता बरोबर लिफाफा आणत) नाही, आज कोणी वाचवणार नाही! आजी, हे तुमचं वाण. आणि हे — (डबा उघडते) — पैठणी! सगळ्या मंडळाकडून!

पेंडसे: (भारावून, पैठणी हातात घेत) पैठणी? सत्तर वर्षांत पहिल्यांदा कोणी मला पैठणी दिली… (डोळे भरून) पोस्टात चाळीस वर्षं दुसऱ्यांची पाकिटं पोचवली. आज माझं पाकीट मला पोचलं.

जोशी: (पैठणीकडे पाहत) आजी, ही किती रुपयांची आहे सांगू का?

सगळ्या: (एकदम) नको!

(हशा. पिंकी धावत येते, हातात चित्र.)

पिंकी: आज्जी! मी चित्र काढलं! हे बघा — सगळ्या आजी, एका गोलात, हात धरून!

मंगल: (चित्र घेऊन सगळ्यांना दाखवत) सखी मंडळ! पिंकीने आपल्याला अचूक ओळखलंय!

शिंदे: चला, सगळ्या. हात धरा. आणि काका, गाणं!

(सगळ्या गोल करून हात धरतात. काका मधोमध, घसा खाकरून सुरू करतात. मग सगळ्या सोबत गातात.)

गीत: महिन्याच्या महिन्याला, जमतो आमचा मेळा चहा, पोहे, गप्पा आणि, गुलाबजामचा गोळा पैसा येतो, पैसा जातो, मैत्री राहते पक्की सखी मंडळाची भिशी, सगळ्यांपेक्षा लक्की एकीच्या डोळ्यात पाणी, साऱ्यांच्या हातात रुमाल भिशी म्हणजे बहिणींची, न संपणारी कमाल

सगळ्या: भिशी म्हणजे बहिणींची — न संपणारी कमाल!

पेंडसे: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे, टोपी घालत) तर, पेंडसे होम्सची आजची केस बंद. निष्कर्ष — पैसे हरवले तर सापडतात, पण मैत्रीण हरवली तर सापडत नाही. तुमच्या भिशीत, तुमच्या मंडळात, एखादी 'रेखा' गप्प बसली असेल — तर तिला एकदा विचारा, 'काय गं, सगळं ठीक आहे ना?'

काका: (प्रेक्षकांकडे) आणि नवऱ्यांनो — लिफाफे सांभाळा!

(हशा. पडदा.)