गिरगावातल्या 'आनंदवाडी' चाळीचा पन्नासावा गणेशोत्सव. पण यंदा वर्गणी कमी, सेक्रेटरी कंजूष, मोदक फसलेले, आणि नव्याने राहायला आलेल्या अय्यर कुटुंबाला कोणी ओळखत नाही. दहा दिवसांच्या गडबडीत भांडणं, गैरसमज आणि हशा — आणि शेवटी अशी आरती, की सगळी चाळ एक होते.

पात्रं

लागणारं साहित्य

गणपतीची छोटी शाडूची मूर्ती, मखर (कागद-कापडाचं), वर्गणीची पावती पुस्तिका, मोदकांचं ताट (खरं किंवा कागदी), आरतीचं ताट, घंटा, टाळ, ढोलकी, कागदी तोरणं, केळीचे खांब (चित्र), इडलीचा डबा

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: चाळीचा व्हरांडा — मागे पाच-सहा दारं, वर दोरीवर वाळत घातलेले कपडे, एका कोपऱ्यात मंडप. सजावट जशी नाटकात पुढे जाते तसा मंडप सजत जातो.
• विनोदाची वेळ महत्त्वाची: दामले काकांचे 'हिशोब' संवाद थोडे थांबून म्हणा. अय्यरांचे चुकीचे मराठी शब्द प्रेमाने घ्या — थट्टा नव्हे, गोडवा.
• संगीत: प्रत्यक्ष आरती ('सुखकर्ता दुखहर्ता') शेवटी सगळ्यांनी — प्रेक्षकांनाही सामील करा. लक्ष्मी अय्यरांच्या भूमिकेसाठी गाणारी कलाकार निवडा.
• वेशभूषा: पारंपरिक कुर्ता-पायजमा, साड्या. अय्यरांसाठी लुंगी किंवा वेष्टी आणि अंगवस्त्र.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ५ मि., ३ — ५ मि., ४ — ५ मि., ५ — ६ मि.

संहिता

प्रवेश १ — पन्नासावं वर्ष

बाळू: (प्रेक्षकांकडे) नमस्कार! मी बाळू. या आनंदवाडी चाळीत मी जन्मलो, इथेच वाढलो, आणि इथेच म्हातारा होतोय. आमच्या चाळीचा गणपती यंदा पन्नास वर्षांचा होतोय! पण… (हळू आवाजात) यंदा जरा 'गडबड' आहे. बघा तुम्हीच.

(बबन कागद घेऊन धावत येतो. मागोमाग दामले काका, हातात हिशोबाची वही.)

बबन: काका! काका! पन्नासावं वर्ष आहे! यंदा आपण वीस फुटांचा गणपती, लेझर लाईट, आणि डीजे — तीन दिवस नॉनस्टॉप!

दामले काका: (चष्मा नाकावर ओढत) बबन, वर्गणी किती जमली माहीत आहे? (वही उघडतो) सात हजार तीनशे बारा रुपये आणि… पन्नास पैसे.

बबन: पन्नास पैसे? ते कोणी दिले?

दामले काका: पप्याने. पिगी बँक फोडून. प्रामाणिक पोरगा.

बबन: पण काका, सात हजारात वीस फूट?

दामले काका: सात हजारात वीस इंच येईल! आणि लेझर लाईटऐवजी — (खिशातून टॉर्च काढतो) — ही! दोन सेलची. मी स्वतः फिरवीन.

(पाटील वहिनी प्रवेश करतात.)

पाटील वहिनी: काय चाललंय दोघांचं? बबन, तू नेहमी आकाशाला गवसणी घालतोस, आणि दामले, तुम्ही जमिनीत पाय गाडून बसता!

दामले काका: वहिनी, हिशोब हिशोब असतो. गणपतीला पैशाचं काय? त्याला भक्ती हवी.

पाटील वहिनी: बरोबर! पण भक्तीसोबत मोदकही हवेत. एकवीस मोदकांचा नैवेद्य — त्याचे पैसे कोण देणार?

दामले काका: (वहीत लिहीत) मोदक… एकवीस… प्रत्येकी… वहिनी, अकरा केले तर? बाप्पा मोजत बसणार आहेत का?

पाटील वहिनी: (कमरेवर हात ठेवून) दामले! बाप्पा मोजणार नाहीत, पण मी तुम्हाला मोजीन!

(सगळे हसतात. चिंगी आणि पप्या धावत येतात.)

चिंगी: काका, काका! नवीन लोक राहायला आलेत — पाच नंबरच्या खोलीत! ते मराठी नाहीत!

पप्या: आणि त्यांच्या घरातून इडलीचा वास येतोय! मस्त!

दामले काका: (डोळे बारीक करून) नवीन भाडेकरू? मग त्यांच्याकडून वर्गणी! चला!

प्रवेश २ — नवे शेजारी

(पाच नंबरचं दार. अय्यर दार उघडतात. मागे लक्ष्मी अय्यर.)

दामले काका: नमस्कार! मी दामले — मंडळाचा सेक्रेटरी. गणपती… वर्गणी… (हातवारे करत) पैसे… बाप्पा…

अय्यर: (हसत, अडखळत मराठी) नमस्कार! मी… वेंकटेश अय्यर. मला… मराठी… थोडं थोडं… येतं. मी चेन्नई… वरून आलो.

बबन: (उत्साहाने) अरे वा! तुम्हाला मराठी येतं!

अय्यर: हो! मी शिकतोय. रोज एक शब्द. आज शिकलो — 'चहा पिणार का?' (हसतात) तुम्ही चहा पिणार का?

दामले काका: (विरघळत) चहा? फुकट? … म्हणजे… हो, पिऊ की!

लक्ष्मी अय्यर: आत या ना. आमच्याकडे इडली आणि सांबार पण आहे.

पप्या: (पुढे घुसत) मी येतो! मी येतो!

अय्यर: गणपती… आमच्याकडे पण गणपती खूप मोठा सण आहे. आम्ही त्याला 'विनायक चतुर्थी' म्हणतो. कोळुकट्टई करतो — तुमच्या मोदकासारखं.

पाटील वहिनी: (आश्चर्याने) खरंच? तुमच्याकडेही मोदक? कसे करता?

लक्ष्मी अय्यर: तांदळाच्या पिठाची उकड, आत गूळ-खोबरं, आणि वाफवायचे. थोडे वेगळ्या आकाराचे असतात.

पाटील वहिनी: अगं बाई! म्हणजे आपले उकडीचे मोदकच की! मला शिकवशील तुझे?

लक्ष्मी अय्यर: आणि तुम्ही मला तुमचे शिकवा!

बाळू: (प्रेक्षकांकडे) पाहिलंत? गणपती अजून आला नाही, पण दोन स्वयंपाकघरं आधीच जोडली गेली!

दामले काका: (खोकत) हम्म. वर्गणी… वर्गणीचं…

अय्यर: (हजाराची नोट देत) हे घ्या. आणि मला एक गोष्ट हवी — मला आरती शिकायची आहे. तुमची मराठी आरती. यंदा मी पण आरती म्हणणार!

दामले काका: (नोट पाहून डोळे मोठे करत) हजार! अय्यरसाहेब, तुम्हाला आरती काय, मी स्वतः दहा दिवस शिकवीन!

प्रवेश ३ — मखर आणि मोदकांचा गोंधळ

(मंडप. शेख चाचा कागद-कापड घेऊन मखर बनवतायत. बबन मोबाईलवर फोटो दाखवतोय.)

बबन: चाचा, यंदा हे बघा — 'इंटरनेटवरचं मखर'! एलईडी, फिरणारं चक्र, धुराचं मशीन!

शेख चाचा: (हसत) बबन, चाळीस वर्षं मी या गणपतीचं मखर बनवतोय. तुझा बाप लहान होता तेव्हापासून. कागद, बांबू, रंग आणि थोडं प्रेम — एवढंच लागतं.

बबन: पण चाचा, लोक म्हणतील आपण जुने आहोत!

शेख चाचा: जुनं म्हणजे वाईट नसतं बेटा. आणि हे बघ — (मखर उलगडतो) यंदा मी कागदी कमळं केलीत. विसर्जनानंतर ही रद्दीत जातील, नदीत नाही.

आजी: (येत) शेख, तुझ्या हातात जादू आहे रे. तुझे अब्बाजान पण असेच मखर करायचे. आठवतं?

शेख चाचा: (भावुक होऊन) आठवतं आजी. अब्बा म्हणायचे — गणपती चाळीचा आहे, कोणाच्या धर्माचा नाही. चाळीत जे राहतात, त्या सगळ्यांचा.

(स्वयंपाकघरातून धूर. पाटील वहिनी आणि लक्ष्मी अय्यर घाबरून बाहेर येतात.)

पाटील वहिनी: अरे देवा! मोदक! सगळे फुटले!

लक्ष्मी अय्यर: माझी उकड जरा जास्त पातळ झाली… आणि आपण दोघी गप्पांमध्ये विसरलो!

पाटील वहिनी: तुझी कोळुकट्टईची गोष्ट इतकी छान होती, की मोदकांना वाफ जास्त लागली!

दामले काका: (धावत येत, वही उघडून) फुटले? किती? … म्हणजे तोटा! तांदळाचं पीठ, गूळ, खोबरं, गॅस… (हिशोब करत) तीनशे बेचाळीस रुपयांचं नुकसान!

पप्या: (एक फुटलेला मोदक तोंडात टाकत) काका, नुकसान नाही! फुटलेले पण भारी लागतायत!

चिंगी: (दुसरा उचलत) हो! हे 'मोदक-खीर' झालंय! नवीन पदार्थ!

आजी: (हसत) अगं बायांनो, घाबरू नका. पहिल्यांदा माझेही फुटले होते. सासूबाई म्हणाल्या होत्या — 'मोदक फुटले तरी मनं फुटू देऊ नकोस.' चला, पुन्हा करूया. मी उकड काढते — तुम्ही दोघी कळ्या पाडा.

प्रवेश ४ — भांडण

बाळू: दुसऱ्या दिवशी मात्र खरी गडबड झाली. बबनने दामले काकांना न सांगता डीजे बुक केला.

(डीजेचा मोठा आवाज. सगळे कान झाकतात. आजी खाली बसतात, अस्वस्थ.)

दामले काका: (ओरडत) बबन! बंद कर ते! पैसे कोणी दिले याचे?

बबन: काका, मी माझ्या पगारातून दिले! पन्नासावं वर्ष आहे — थोडा तरी 'धमाका' हवा!

पाटील वहिनी: धमाका? आजींची तब्येत बघ! त्यांना हृदयाचा त्रास आहे!

बबन: (चिडून) सगळ्यांना माझंच चुकलेलं दिसतं! मी दहा दिवस रात्री जागून मंडप बांधला, कोणी 'शाबास' म्हणालं का?

दामले काका: आणि मी वर्षभर पावत्या फाडल्या, पैशांचा हिशोब ठेवला — मला सगळे कंजूष म्हणतात!

(सगळे एकमेकांवर ओरडू लागतात. गोंधळ. मग अचानक — लक्ष्मी अय्यर गाऊ लागतात. शांत, गोड सूर. सगळे थांबतात.)

लक्ष्मी अय्यर: (गात) वक्रतुंड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ… निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा…

(शांतता. डीजे बंद. बबन खाली मान घालतो.)

अय्यर: (हळूच, अडखळत मराठी) माफ करा… मी नवीन आहे. पण… चेन्नईत आमच्या गल्लीत पण… गणपतीत भांडण होतं. मग माझी अम्मा म्हणायची — 'विघ्नहर्ता घरात आणला, आणि आपणच विघ्न बनलो, तर काय उपयोग?'

आजी: (डोळे पुसत) किती खरं बोललास रे बाळा. पन्नास वर्षांपूर्वी या चाळीत ना वीज होती, ना डीजे. एका कंदिलाच्या उजेडात सगळे बसायचे आणि आरती म्हणायचे. आवाज मोठा नव्हता, पण मनं मोठी होती.

बबन: (दामले काकांकडे जात) काका… माफ करा. मला वाटलं मोठा आवाज म्हणजे मोठा उत्सव.

दामले काका: (बबनला मिठी मारत) आणि मला वाटलं पैसे वाचवले म्हणजे उत्सव वाचवला. बबन, तू खरंच रात्री जागून मंडप बांधलास. शाबास पोरा. (हळूच) पण डीजेचे पैसे परत घे बरं का!

(सगळे हसतात.)

प्रवेश ५ — पन्नासावी आरती

बाळू: आणि मग आला शेवटचा दिवस — अनंत चतुर्दशी. मंडप सजला होता शेख चाचांच्या कागदी कमळांनी. ताटात होते पाटील वहिनी आणि लक्ष्मी अय्यर यांनी मिळून केलेले एकवीस — हो, पूर्ण एकवीस — मोदक.

दामले काका: (प्रेक्षकांकडे, हसत) एकवीस. मी मोजले. आणि एकोणिसावा माझ्यासाठी राखून ठेवलाय.

(सगळे मंडपाभोवती. आरतीचं ताट. अय्यर पुढे येतात, घाबरलेले.)

अय्यर: मी… मी आरतीची सुरुवात करू? दहा दिवस सराव केला.

आजी: कर बाळा. बाप्पाला भाषा नाही, भाव कळतो.

(अय्यर सुरुवात करतात — थोडे अडखळत, पण मनापासून. मग सगळे सामील होतात. टाळ, घंटा, ढोलकी.)

गीत: सुखकर्ता दुखहर्ता वार्ता विघ्नाची, नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची… जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती, दर्शनमात्रे मनकामना पुरती… जय देव जय देव!

(आरतीनंतर सगळे 'गणपती बाप्पा मोरया!' म्हणतात.)

शेख चाचा: (बबनला) बबन, पुढच्या वर्षी मखर तू बनव. मी शिकवीन. माझ्यानंतर कोणीतरी हवं ना.

बबन: (भारावून) चाचा, आपण दोघं मिळून बनवू. कागदाचं, आणि थोडं प्रेमाचं.

पाटील वहिनी: आणि पुढच्या वर्षी नैवेद्यात मोदकासोबत कोळुकट्टईपण!

लक्ष्मी अय्यर: आणि मी पुढच्या वर्षी मराठीत भजन गाईन!

अय्यर: (अभिमानाने, स्पष्ट मराठीत) आणि मी पुढच्या वर्षी… वर्गणी गोळा करीन!

दामले काका: (घाबरून) नको नको! ते माझं काम आहे! (सगळे हसतात) … बरं, अर्धं-अर्धं करू.

चिंगी: आजी, बाप्पा उद्या जाणार?

आजी: जाणार बाळा. पण तो कुठे जात नाही. तो इथेच राहतो — शेखच्या कमळांत, पाटलीणबाईच्या मोदकांत, अय्यरांच्या आरतीत, आणि आपल्या एकत्र बसण्यात.

बाळू: (प्रेक्षकांकडे) तर मंडळी, अशी झाली आमच्या आनंदवाडीची पन्नासावी आरती. तुमच्या सोसायटीत, तुमच्या चाळीत असा नवा शेजारी आलाय का? मग यंदा त्याच्या दारात वर्गणीसाठी नाही — मैत्रीसाठी जा.

सगळे: गणपती बाप्पा मोरया! पुढच्या वर्षी लवकर या!

(पडदा)