जंगलातल्या एका अजब कोर्टात खटला उभा राहिलाय — 'निसर्ग विरुद्ध माणूस'. न्यायाधीश आहेत तीनशे वर्षांचे वटवृक्ष, सरकारी वकील आहे तडफदार मधमाशी, आणि माणसाची बाजू मांडायला कोणी वकील तयार नाही — म्हणून सहलीला आलेल्या आठवीतल्या वरुणलाच उभं केलं जातं. साक्षीदार म्हणून येतात नदी, चिमणी, हवा, समुद्रातलं कासव आणि डोंगर. हसवणारा, विचार करायला लावणारा, आणि शेवटी प्रेक्षकांनाच निकाल द्यायला लावणारा खटला!

पात्रं

लागणारं साहित्य

न्यायाधीशाचं उंच आसन (टेबलवर खुर्ची, हिरव्या कापडाने झाकलेली), लाकडी हातोडा, साक्षीदाराचा पिंजरा (पुठ्ठ्याचा), प्राण्यांचे मुखवटे, नदीसाठी निळी ओढणी ज्यावर प्लास्टिकच्या पिशव्या-बाटल्या शिवलेल्या, हवेसाठी राखाडी कपडे आणि कापूस (धुरासारखा), कासवाचं पुठ्ठ्याचं कवच, डोंगराचा पुठ्ठ्याचा पोशाख ज्यावर एका बाजूला झाडं आणि दुसरीकडे खड्डे, 'निसर्ग न्यायालय' फलक, पुराव्यांच्या पिशव्या (प्लास्टिक, पाण्याची बाटली, मोबाईल टॉवरचं चित्र), कापडी पिशवी आणि रोपटं (शेवटासाठी)

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: जंगलातलं कोर्ट — मधोमध उंच आसन (न्यायमूर्ती), एका बाजूला साक्षीदाराचा पिंजरा, दुसरीकडे ज्युरीचे प्राणी. मागे हिरवा पडदा, फांद्या, वेली.
• पोशाख हेच नेपथ्य: या नाटकाचा अर्धा परिणाम पोशाखांतून येतो. पोशाख टाकाऊ वस्तूंपासून बनवा — जुन्या बाटल्या, पेपर, खोकी. हाच पर्यावरणाचा संदेश! पोशाख बनवण्यात पालकांनाही सहभागी करा.
• विनोद आणि गांभीर्य: मधमाशी, खार आणि वरुणचे संवाद विनोदी ठेवा. पण नदी आणि कासवाची साक्ष संथ, गंभीर घ्या — प्रकाश मंद, पार्श्वसंगीत हलकं.
• प्रेक्षकांचा सहभाग: शेवटच्या प्रवेशात न्यायमूर्ती प्रेक्षकांना प्रश्न विचारतात. आधी प्रेक्षकांतल्या दोन-तीन मुलांना तयार ठेवा, म्हणजे सुरुवात अडखळणार नाही.
• आकडे: नाटकातले आकडे सोपे आणि ढोबळ ठेवलेत. तुमच्या शहरातली खरी माहिती (जवळची नदी, तलाव, डोंगर) घालून नाटक स्थानिक करा — परिणाम वाढेल.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ५ मि., ३ — ५ मि., ४ — ५ मि., ५ — ३ मि.

संहिता

प्रवेश १ — हरवलेला वरुण

(जंगल. पक्ष्यांचे आवाज. वरुण एकटाच, हातात चिप्सचं पाकीट, कानात हेडफोन. चिप्स खात चालतोय, रिकामं पाकीट मागे टाकतो.)

वरुण: (हेडफोन काढत) हॅलो? सर? मॅडम? रोहन? (आजूबाजूला पाहतो) अरे यार, सहलीत हरवलो. फोनला रेंज नाही. (मोठ्याने) कोणी आहे का?

खार: (झाडामागून टुणकन उडी मारून) आहे! आहे! आणि तू पकडला गेलास!

वरुण: (दचकून) बोलणारी खार?

खार: बोलणारी नाही, कोर्टाची कारकून खार! (मागे टाकलेलं चिप्सचं पाकीट उचलून दाखवत) हा पुरावा! जंगलात प्लास्टिक टाकलंस. कलम एकशे एक — निसर्गाचा अपमान! चल, कोर्टात!

वरुण: कोर्ट? कसलं कोर्ट? मी फक्त एक पाकीट—

खार: एक पाकीट? (प्रेक्षकांकडे) सगळे हेच म्हणतात — 'फक्त एक'! आठशे कोटी माणसं, प्रत्येकाचं 'फक्त एक'! चल!

(खार वरुणला ओढत नेते. नेपथ्य उलगडतं — कोर्ट. प्राणी ज्युरी म्हणून बसलेत. मधमाशी वकील फेऱ्या मारतेय.)

खार: (हातोडा आपटत) शांतता! शांतता! निसर्ग न्यायालयाचे माननीय न्यायमूर्ती — वटवृक्ष महाराज — येत आहेत! सगळ्यांनी उभं राहा! (थांबून) जे उभे राहू शकतात त्यांनी. झाडं आधीच उभी आहेत.

(वटवृक्ष हळूहळू, पारंब्या हलवत येतात आणि आसनावर बसतात. सगळे बसतात.)

न्यायमूर्ती: (गंभीर, खोल आवाजात) बसा. आजचा खटला कोणता, कारकून?

खार: महाराज, खटला क्रमांक एक — 'निसर्ग विरुद्ध माणूस'. आरोप — जंगलतोड, नदी प्रदूषण, हवा प्रदूषण, प्लास्टिक, प्राण्यांची घरं उद्ध्वस्त करणं, आणि… (वरुणकडे पाहत) जंगलात चिप्सचं पाकीट टाकणं!

न्यायमूर्ती: हम्म. मोठा खटला आहे. आरोपीतर्फे वकील कोण?

खार: महाराज… कोणीच तयार नाही. सगळ्या प्राण्यांनी नकार दिला.

न्यायमूर्ती: (वरुणकडे पाहत) मग हा मानवी बालक माणसाची बाजू मांडेल. मुला, नाव?

वरुण: व… वरुण. पण मी वकील नाही! मी आठवीत आहे! आणि माझं इतिहासाचं होमवर्कही झालेलं नाही!

न्यायमूर्ती: (हलकं हसत) इथे होमवर्क नाही, फक्त खरं बोलायचं. तू माणूस आहेस — म्हणजे माणसाचा वकील. कोर्टाचं कामकाज सुरू!

(हातोडा. वरुण घाबरून वकिलाच्या टेबलामागे उभा राहतो.)

प्रवेश २ — नदी आणि चिमणीची साक्ष

मधमाशी: (उडत पुढे येत) झ्झ्झ! माननीय न्यायमूर्ती, मी ॲड. गुणगुणे, सरकारी वकील. माझा पहिला साक्षीदार — गोदावरी नदी!

(नदी हळूहळू येते. निळी ओढणी, पण तिला सगळीकडे प्लास्टिकच्या पिशव्या, बाटल्या चिकटलेल्या. ती थकलेली, वाकून चालतेय.)

खार: हात वर करून शपथ घ्या — 'मी जे सांगेन ते खरं सांगेन, स्वच्छ पाण्यासारखं…' (थांबून) अं… सॉरी.

नदी: (खिन्न हसत) स्वच्छ पाणी… तेच तर हरवलंय, बाळा.

मधमाशी: गोदावरी बाई, कोर्टाला सांगा — तुम्ही आधी कशा होतात?

नदी: (डोळे मिटून आठवत) हजारो वर्षं मी त्र्यंबकेश्वरहून निघून समुद्राकडे वाहत होते. माझं पाणी इतकं स्वच्छ होतं, की तळाचे खडे दिसायचे. मासे खेळायचे, बायका कपडे धुवायच्या, मुलं पोहायची, गुरं पाणी प्यायची. गावं माझ्या काठावर वसली. सण माझ्या घाटांवर साजरे झाले. माणसाने मला 'माता' म्हटलं.

मधमाशी: आणि आता?

नदी: (ओढणीवरच्या पिशव्या दाखवत) आता हे. पिशव्या, बाटल्या, कारखान्यांचं रसायन, शहरांचं सांडपाणी. माझे मासे मरतात. काही ठिकाणी माझं पाणी हिरवं-काळं झालंय. माणूस मला 'माता' म्हणतो, आणि माझ्यातच कचरा टाकतो. (आवाज कापरा) आईला कोणी असं वागवतं का?

(शांतता. ज्युरीतले प्राणी मान हलवतात. वरुण अस्वस्थ.)

मधमाशी: बचाव पक्ष, काही प्रश्न?

वरुण: (उभा राहून, अडखळत) अं… गोदावरी मावशी… पण सगळेच माणसं वाईट नाहीत ना? काही लोक नदी स्वच्छ करतात…

नदी: (थोडी हसते) हो बाळा. काही लोक रविवारी येतात, कचरा काढतात. त्यांना मी आशीर्वाद देते. पण ते दहा काढतात, तोपर्यंत हजार टाकले जातात.

वरुण: (खाली बसत, हळूच) काही प्रश्न नाहीत.

मधमाशी: झ्झ्झ! दुसरी साक्षीदार — चिमणी!

(छोटी चिमणी फुडफुडत येते. पिंजऱ्यावर बसते.)

चिमणी: चिव चिव! नमस्कार न्यायमूर्ती. मी चिऊताई. तुमच्या आजीच्या गोष्टीतली — 'एक होता काऊ, एक होती चिऊ' — तीच मी!

मधमाशी: चिऊताई, तुम्ही आज कुठे राहता?

चिमणी: (उदास होत) तेच तर कळत नाही. पूर्वी मी माणसांच्या घरात राहायचे — कौलांच्या फटीत, वळचणीत, फोटोफ्रेमच्या मागे. अंगणात तांदूळ वाळत घातलेले असायचे, मी दाणे टिपायचे. आजी हाकलायची, पण मनातून हसायची.

मधमाशी: आणि आता?

चिमणी: आता काचेच्या इमारती. एकही फट नाही. अंगण नाही, कौलं नाहीत. झाडं तोडली, बागा गेल्या. शहरात माझे भाऊबंद खूप कमी झालेत. आजकालची मुलं मला ओळखतही नाहीत — गोष्टीत 'चिऊ' ऐकतात, पण खिडकीत कधी पाहत नाहीत.

वरुण: (हळूच, स्वतःशी) खरंच… मी शेवटची चिमणी कधी पाहिली?

चिमणी: (वरुणकडे वळून) बाळा, उन्हाळ्यात खिडकीत एक वाटी पाणी ठेवशील? तेवढंच पुरेसं आहे मला.

(वरुण मान हलवतो. ज्युरी कुजबुजतात.)

प्रवेश ३ — हवा, कासव आणि डोंगर

मधमाशी: झ्झ्झ! तिसरी साक्षीदार — हवा!

(हवा येते — राखाडी कपडे, अंगाभोवती कापसाचा धूर. सारखी खोकतेय.)

हवा: (खोकत) खोक… खोक… माफ करा न्यायमूर्ती… खोक… माझा घसा…

न्यायमूर्ती: पाणी द्या साक्षीदाराला.

खार: महाराज, पाणी पण प्रदूषित आहे!

न्यायमूर्ती: (उसासा) मग… थोडं थांबू द्या.

हवा: (सावरून) मी हवा. मी दिसत नाही, पण मी नसले तर कोणी तीन मिनिटंही जगू शकत नाही. मी सगळ्यांना श्वास देते — राजाला, भिकाऱ्याला, वाघाला, किड्याला. कधी कोणाकडून पैसे घेतले नाहीत.

मधमाशी: मग तुमची तक्रार काय?

हवा: गाड्यांचा धूर, कारखान्यांची धुराडी, फटाके, कचरा जाळणं. हिवाळ्यात काही शहरांत मी इतकी जड होते, की सकाळी सूर्यही नीट दिसत नाही. लहान मुलांना दम्याचा त्रास होतो. आणि मग माणूस म्हणतो — 'आज हवा खराब आहे.' (रागाने) मी खराब नाही! मला खराब केलंय!

(ज्युरीतले प्राणी टाळ्या वाजवतात. खार हातोडा आपटते.)

खार: शांतता! शांतता! ज्युरीने टाळ्या वाजवायच्या नाहीत! (हळूच) मला पण वाजवायच्या होत्या, पण नियम आहे.

मधमाशी: चौथा साक्षीदार — कासव!

(कासव अतिशय हळूहळू येतं. सगळे वाट पाहतात. खूप वेळ लागतो.)

खार: (अधीरपणे) महाराज, हे पोचेपर्यंत आपण जेवून येऊ का?

न्यायमूर्ती: (हसत) धीर धर. हे कासव शर्यत जिंकलेल्या घराण्यातलं आहे!

कासव: (अखेर पोचून, हळू आवाजात) नमस्कार. मी ऑलिव्ह रिडले कासव. कोकणच्या किनाऱ्यावर, वेळास-आंजर्ल्याच्या वाळूत माझी आई अंडी घालायला यायची. मी पण तिथेच जन्मलो.

मधमाशी: तुमची तक्रार?

कासव: (हळूच) समुद्रात प्लास्टिकच्या पिशव्या तरंगतात. आम्हाला त्या जेलीफिशसारख्या दिसतात. आम्ही खातो… आणि मग… (थांबतं) माझा भाऊ असाच गेला.

(शांतता. प्रकाश मंद. वरुण खाली पाहतो.)

कासव: पण एक चांगली गोष्टही सांगतो. कोकणात काही गावांतले लोक आमची अंडी जपतात. रात्रभर जागून पिल्लांना सुखरूप समुद्रापर्यंत पोचवतात. त्यांना पाहिलं की वाटतं — माणूस सगळा वाईट नाही.

वरुण: (उठून उभा राहत, उत्साहाने) बघा, न्यायमूर्ती! साक्षीदारच म्हणतोय — माणूस सगळा वाईट नाही!

मधमाशी: झ्झ्झ! आक्षेप, महाराज! अपवादाने नियम सिद्ध होत नाही!

न्यायमूर्ती: आक्षेप… अंशतः मान्य. पुढचा साक्षीदार.

मधमाशी: शेवटचा साक्षीदार — सह्याद्री!

(डोंगर धडधडत येतो. एका बाजूला हिरवी झाडं, दुसऱ्या बाजूला खड्डे आणि उघडा खडक.)

डोंगर: (मोठ्या आवाजात) मी सह्याद्री! शिवरायांचे किल्ले माझ्या खांद्यावर उभे आहेत. माझ्या कुशीत नद्या जन्मतात — कृष्णा, भीमा, गोदावरी. माझ्या जंगलांत वाघ, बिबटे, शेकरू, हजारो पक्षी आणि वनस्पती राहतात.

मधमाशी: आणि तुमच्या अंगावर हे खड्डे?

डोंगर: (खड्ड्यांकडे पाहत, आवाज खाली) हे माणसाने दिलेले घाव. बेसुमार झाडं तोडली, बेकायदा खाणी खोदल्या, डोंगर फोडून रस्ते आणि इमारती. झाडं नाहीत, म्हणून पावसाचं पाणी माझ्या अंगावर थांबत नाही — माती वाहून जाते. मग दरडी कोसळतात… आणि गावं गाडली जातात. (थांबून) मला माणसावर रागवायचं नाही. पण मी पडलो, तर माणूसही वाचणार नाही.

(खोल शांतता.)

मधमाशी: (न्यायमूर्तींकडे वळून) माननीय न्यायमूर्ती, सरकार पक्षाची बाजू संपली. नदी, चिमणी, हवा, कासव, डोंगर — सगळ्यांनी एकच गोष्ट सांगितली. माणूस निसर्गाचा मुलगा आहे, पण तो आपल्याच आईचं घर पोखरतोय. मी माणसाला दोषी ठरवण्याची मागणी करते. झ्झ्झ!

प्रवेश ४ — वरुणचा युक्तिवाद

न्यायमूर्ती: बचाव पक्ष. वरुण, तुला काही बोलायचंय?

(वरुण उभा राहतो. आधी गप्प. मग खिशातून त्याचं स्वतःचं चिप्सचं पाकीट काढतो.)

वरुण: न्यायमूर्ती… मी खोटं बोलणार नाही. मी स्वतः हे पाकीट जंगलात टाकलं. रोज घरी पाण्याची बाटली विकत घेतो आणि फेकतो. माझा वाढदिवस झाला तेव्हा शंभर फुगे फोडले. दिवाळीत सगळ्यांत जास्त फटाके मीच उडवले. आणि मला कधी वाटलंच नाही की याचा कोणाला त्रास होतो.

(ज्युरीत कुजबुज.)

वरुण: आज मी नदीमावशीला पाहिलं, चिऊताईला ऐकलं, कासवदादाची गोष्ट ऐकली. (आवाज भरून येतो) आणि मला लाज वाटली. खरंच. माणूस दोषी आहे. मी दोषी आहे.

मधमाशी: (आश्चर्याने) झ्झ्झ… आरोपीचा वकीलच गुन्हा कबूल करतोय?

वरुण: पण न्यायमूर्ती, मला एक गोष्ट सांगायचीय. (धीर एकवटून) आम्हा मुलांना कोणी हे सांगितलंच नाही — असं, समोर बसवून. पुस्तकात 'पर्यावरण' नावाचा धडा असतो, आम्ही पाठ करतो, परीक्षेत लिहितो, आणि विसरतो. पण नदीचं दुःख, चिमणीचं घर, कासवाचा भाऊ — हे कधी कोणी सांगितलं नाही.

वरुण: आणि दुसरी गोष्ट. याच माणसाने सुधारणाही केली आहे. कासवदादांनी सांगितलं — कोकणातले लोक अंडी जपतात. महाराष्ट्रात लाखो झाडं लावली जातात. काही गावांनी पाणी अडवून दुष्काळ हटवला. काही मुलं प्लास्टिक गोळा करतात. माणूस चूक करतो — पण माणूस शिकतोही. हेच त्याचं वेगळेपण आहे.

वरुण: म्हणून मी विनंती करतो — माणसाला शिक्षा देऊ नका. माणसाला एक संधी द्या. आणि ती संधी आमच्या पिढीला द्या. आम्ही चूक दुरुस्त करू.

(शांतता. मग ज्युरीतला मोर हळूच टाळ्या वाजवतो, मग वाघ, मग सगळे. खार हातोडा उचलते, पण थांबते, आणि स्वतःही टाळ्या वाजवते.)

न्यायमूर्ती: (हसत) कारकून, तुला शांतता राखायची होती ना?

खार: (डोळे पुसत) महाराज, कधी कधी नियम मोडलेलेच चांगले!

प्रवेश ५ — निकाल

न्यायमूर्ती: (उभे राहत, पारंब्या पसरत) कोर्टाने सगळ्या साक्षी ऐकल्या. माणूस दोषी आहे — यात शंका नाही. पण बचाव पक्षाने खरं बोलून कोर्टाचं मन जिंकलं आहे. मी तीनशे वर्षं उभा आहे. मी माणसाला कुऱ्हाड घेऊन येताना पाहिलं आहे, आणि रोप लावताना पण. म्हणून कोर्टाचा निकाल असा —

खार: (हातोडा आपटत) निकाल! निकाल!

न्यायमूर्ती: माणसाला शिक्षा नाही. माणसाला 'परीक्षा' आहे. पाच कामं — आणि त्याचा निकाल पुढच्या पर्यावरण दिनाला लागेल.

न्यायमूर्ती: एक — कापडी पिशवी. दुकानात जाताना घरची पिशवी घेऊन जा. दोन — पाणी. नळ वाहता सोडू नका, आणि उन्हाळ्यात खिडकीत पक्ष्यांसाठी पाण्याची वाटी ठेवा. तीन — झाड. वर्षातून किमान एक झाड लावा आणि ते जगवा. चार — कचरा. ओला-सुका वेगळा करा. आणि पाच — (वरुणकडे पाहत) जे आज शिकलात, ते दुसऱ्या दहा जणांना सांगा.

वरुण: (उत्साहाने) मंजूर, न्यायमूर्ती!

न्यायमूर्ती: (प्रेक्षकांकडे वळून) पण हा खटला फक्त वरुणचा नाही. समोर बसलेले सगळे माणसं — तुम्हीही आरोपी आहात. आणि तुम्हीही वकील. मग सांगा — (प्रेक्षकांना विचारतात) तुम्ही ही पाच कामं करणार?

(प्रेक्षकांचा प्रतिसाद — 'हो!' तयार ठेवलेली मुलं आधी ओरडतात, मग सगळे.)

न्यायमूर्ती: पुन्हा, जोरात! करणार?

प्रेक्षक: हो!

न्यायमूर्ती: (हातोडा आपटत) तर मग — कोर्ट बरखास्त! आणि लक्षात ठेवा — पुढच्या वर्षी पुन्हा सुनावणी आहे!

(खार वरुणला एक कापडी पिशवी आणि एक छोटं रोप देते.)

खार: हे घे. कोर्टाची पहिली भेट. आणि हो — (चिप्सचं पाकीट परत देत) हे पण घे. कचराकुंडीत टाक!

वरुण: (हसत) थँक यू, कारकून ताई!

नदी: (जवळ येऊन) वरुण, पुढच्या वेळी माझ्या घाटावर आलास, तर एक पिशवी कचरा काढून ने. मी तुला थंडगार वारा देईन.

चिमणी: आणि माझी पाण्याची वाटी विसरू नकोस!

(सगळे साक्षीदार पुढे येऊन एकत्र गातात.)

गीत: झाड लावू, पाणी जपू, हवा ठेवू निर्मळ नदी हसेल, चिऊ येईल, पुन्हा अंगणात सकाळ एक पिशवी, एक रोप, एक छोटं पाऊल निसर्गाच्या कोर्टात, माणसाला मिळेल कौल आई धरती, बाप आभाळ, आपण त्यांची लेकरं जपू या रे घर आपलं, राखू या हे सारं

सगळे: जपू या रे घर आपलं — राखू या हे सारं!

(प्रकाश बदलतो. जंगल. वरुण जागा झाल्यासारखा. दूरून आवाज — 'वरुण! वरुण! कुठे आहेस?' तो रोप आणि पिशवी हातात घेऊन पाहतो — आश्चर्याने.)

वरुण: (प्रेक्षकांकडे) स्वप्न होतं की खरं, माहीत नाही. पण हे रोप माझ्या हातात आहे. आणि हे चिप्सचं पाकीट — (कचराकुंडीत टाकतो) — आता योग्य जागी. तुमचं पाकीट कुठे आहे?

(पडदा)