दत्तात्रय 'दादा' कुलकर्णी — बँकेतून निवृत्त, पस्तीस वर्षं हिशोबात एक पैशाची चूक नाही. त्यांचा 'हास्य क्लब' रोज सकाळी बागेत हसतो. पण एकेक करून क्लबचे सदस्य फसवणुकीला बळी पडू लागतात — कोणाला 'वीज कापली जाईल'चा मेसेज, कोणाला 'नातवाचा' खोटा फोन, कोणाला 'पैसे घ्यायला' पाठवलेला क्यूआर कोड. दादा स्वतःही एका फसव्या 'पोलीस' कॉलमध्ये अडकतात. मग नात ईशाच्या मदतीने दादा बनतात — 'डिजिटल दादा', आणि हास्य क्लबचं रूपांतर होतं 'सायबर कट्ट्या'त!

पात्रं

लागणारं साहित्य

बागेतला बाक (दोन), मोबाईल फोन (पाच-सहा), 'हास्य क्लब' फलक (नंतर 'सायबर कट्टा' असा बदलणारा), क्यूआर कोडचं मोठं पुठ्ठ्याचं चित्र, फळा किंवा मोठा कागद (ईशाच्या 'वर्गा'साठी), वहीपेन, चहाचा थर्मास आणि कप, दादांचा जुना बँकेचा पासबुक, 'हेल्पलाईन १९३०' असा मोठा फलक

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: सोसायटीची बाग — दोन बाक, एक झाड, 'हास्य क्लब' फलक. शेवटच्या प्रवेशात फलक उलटून 'सायबर कट्टा'.
• फसवणुकीचे प्रकार खरे आहेत: वीज बिलाचा मेसेज, नातेवाईकाच्या नावाने तातडीचा पैशाचा फोन, 'पैसे घेण्यासाठी' क्यूआर कोड स्कॅन करायला सांगणं, आणि 'डिजिटल अटक' — पोलीस/सीबीआय असल्याचं सांगून घाबरवणं. प्रत्येक प्रसंगानंतर बचावाचा नियम स्पष्ट सांगितला आहे — तो प्रेक्षकांपर्यंत नीट पोचायला हवा.
• फोनवरचे आवाज: पडद्यामागून, माईकवर. आवाज अधिकृत, गोड, आणि घाई करणारा — कारण फसवणूक करणारे असेच बोलतात.
• विनोद: हास्य क्लबचं 'हसणं' (हा हा हा — हो हो हो) हा नाटकाचा ठेका आहे. प्रत्येक प्रवेशाची सुरुवात हास्ययोगाने करा — प्रेक्षकही हसू लागतील.
• प्रयोगानंतर: शक्य असल्यास प्रेक्षकांतल्या ज्येष्ठ नागरिकांसाठी दहा मिनिटांचं प्रश्नोत्तर ठेवा — ईशाची भूमिका करणारी कलाकार किंवा एखादी जाणकार व्यक्ती उत्तरं देईल.
• वेळ: प्रवेश १ — ५ मि., २ — ५ मि., ३ — ५ मि., ४ — ५ मि., ५ — ५ मि.

संहिता

प्रवेश १ — हास्य क्लब

(सकाळचे साडेसहा. सोसायटीची बाग. हास्य क्लबचे सदस्य गोल करून उभे — दादा, भिडे काका, नाईक मावशी, शेख चाचा, जोगळेकर आजी. दादा मधोमध, प्रमुख.)

दादा: चला, सुरुवात! हात वर — आणि मनापासून — हा हा हा!

सगळे: हा हा हा! हो हो हो! (हात वर, मोठ्याने हसत)

दादा: आता 'सिंह हास्य' — जीभ बाहेर, डोळे मोठे — गर्र्र… हा हा हा!

(सगळे सिंहासारखे हसतात. भिडे काकांचा कवळीचा दात जवळजवळ पडतो — हशा.)

भिडे काका: (दात सावरत) दादा, हे सिंह हास्य माझ्या दातांना मानवत नाही!

(सगळे बाकावर बसतात. चहाचा थर्मास.)

नाईक मावशी: (फोन दाखवत, उत्साहाने) दादा, बघा! काल ऑनलाईन साडी घेतली — 'फक्त ९९ रुपयांत पैठणी!' उद्या येणार!

दादा: (चष्मा वर करत) ९९ रुपयांत पैठणी? मावशी, पैठणीचा धागा पण ९९ रुपयांत येत नाही!

नाईक मावशी: अहो, सेल आहे! आणि मी पैसे पण आधीच भरले — म्हणजे काळजी नाही.

(भिडे काकांच्या फोनवर टिंग.)

भिडे काका: (वाचतो, घाबरून) 'प्रिय ग्राहक, तुमचं मागच्या महिन्याचं वीज बिल अपडेट झालेलं नाही. आज रात्री साडेनऊला तुमची वीज कापली जाईल. लगेच या नंबरवर संपर्क करा.' अरे बाप रे! दादा, वीज कापणार! आणि माझा फ्रीज भरलेला आहे — काल सुनेने मटण आणलंय!

दादा: (फोन घेऊन पाहत) हम्म… बिल भरलं होतं का?

भिडे काका: भरलं होतं असं वाटतं… पण नक्की आठवत नाही. (उठत) मी लगेच फोन करतो!

शेख चाचा: भिडे साहेब, थांबा, आधी मुलाला विचारा—

भिडे काका: (आधीच फोन लावत, बाजूला जात) हॅलो? वीज मंडळ? हो, माझं बिल…

(पडद्यामागून आवाज, गोड आणि घाईचा.)

आवाज: नमस्कार सर! हो, तुमचं बिल पेंडिंग आहे. काळजी करू नका, एक छोटं ॲप डाउनलोड करा — आम्ही लिंक पाठवतो — आणि दहा रुपये भरा. लगेच अपडेट होईल!

भिडे काका: दहाच रुपये? वा! पाठवा लिंक!

(भिडे काका फोनवर टकटक करतात. मग आनंदाने परत येतात.)

भिडे काका: झालं! दहा रुपये भरले. ॲप पण डाउनलोड केलं. मटण वाचलं!

दादा: (थोडा अस्वस्थ, पण हसत) बरं झालं. चला, शेवटचं हास्य — 'मटण हास्य' — हा हा हा!

सगळे: हा हा हा!

आजी: (बाजूला येऊन, प्रेक्षकांकडे) दहा रुपये. आणि एक ॲप. दादांना वाटलं, गोष्ट संपली. पण गोष्ट सुरू झाली होती.

प्रवेश २ — एकामागून एक

(दुसऱ्या दिवशी सकाळ. बाग. हास्य क्लब — पण कोणी हसत नाही. भिडे काका डोकं धरून बसलेत.)

भिडे काका: (रडवेले) दादा… माझ्या खात्यातून एक लाख चाळीस हजार गेले. रात्रीतून. ते ॲप… त्यांनी माझा फोन त्यांच्या ताब्यात घेतला. बँकेचे सगळे मेसेज त्यांनी पाहिले.

दादा: (थक्क) एक लाख चाळीस हजार? भिडे… ते ॲप… दहा रुपये…

शेख चाचा: (उदास) आणि माझं पण ऐका. काल दुकानात एक माणूस आला — फोनवर. म्हणे, 'मला तुमच्याकडून पाचशेचा माल घ्यायचाय, मी ऑनलाईन पैसे पाठवतो. हा क्यूआर कोड स्कॅन करा आणि पिन टाका, म्हणजे पैसे तुमच्या खात्यात येतील.' मी केलं. पैसे आले नाहीत — उलट माझ्या खात्यातून आठ हजार गेले.

नाईक मावशी: आणि माझी पैठणी आली नाही. ती वेबसाईटच गायब झाली. ९९ रुपये तर गेलेच — पण त्यांनी माझ्या कार्डचे तपशील घेतले होते, आणि आज सकाळी कार्डवरून सात हजारांची खरेदी झाली!

(शांतता. सगळे एकमेकांकडे पाहतात. जोगळेकर आजी हळूच बोलतात.)

जोगळेकर आजी: आणि मी… मी जवळजवळ… (आवाज कापरा) काल रात्री फोन आला. आवाज अगदी माझ्या अमेरिकेतल्या नातवासारखा — 'आजी, मी अडचणीत आहे, पोलिसांनी पकडलंय, लगेच पन्नास हजार पाठव, आईला सांगू नकोस!' मी रडत होते. पैसे पाठवणार होते. पण सुदैवाने माझी सून जागी झाली. तिने नातवाला खऱ्या नंबरवर फोन लावला — तो कॉलेजमध्ये, सुखरूप होता!

दादा: (उठत, संतापाने) हे काय चाललंय? आपण सगळे शिकलेले, अनुभवी लोक आहोत! मी पस्तीस वर्षं बँकेत होतो — एका पैशाची चूक नाही! (छाती ठोकत) मला कोणी फसवू शकणार नाही!

आजी: (शांतपणे) दत्ता, 'मला कोणी फसवू शकणार नाही' — हेच वाक्य फसवणाऱ्यांना सगळ्यात जास्त आवडतं.

दादा: सुमन, तू पण! मला सगळं माहीत आहे. मी स्वतः या गोष्टींचा अभ्यास करतो. आणि मी हास्य क्लबला शिकवीन!

(दादांच्या फोनवर कॉल. दादा उचलतात. आवाज पडद्यामागून — कडक, अधिकृत.)

आवाज (पोलीस): दत्तात्रय कुलकर्णी? मी मुंबई सायबर क्राईममधून इन्स्पेक्टर राठोड बोलतोय. तुमच्या आधार कार्डचा वापर करून एका बँकेत खातं उघडलंय, आणि त्यातून मनी लाँडरिंग झालंय. तुमच्यावर अटक वॉरंट आहे.

दादा: (गोठून) काय? मी? मनी लाँडरिंग? मी तर पस्तीस वर्षं…

आवाज (पोलीस): शांत राहा. तुम्ही निर्दोष असाल, तर सहकार्य करा. आता व्हिडिओ कॉलवर या. कोणाशीही बोलायचं नाही — तुम्ही 'डिजिटल अटके'त आहात. फोन कट केलात तर पोलीस घरी येतील.

(दादा थरथरत उठतात, बाजूला जातात. बाकीचे गोंधळून पाहतात. प्रकाश दादांवर केंद्रित.)

प्रवेश ३ — डिजिटल अटक

(दादांची खोली. दादा एकटे, फोन समोर धरून — व्हिडिओ कॉल. घाम पुसतायत. पडद्यामागून आवाज.)

आवाज (पोलीस): कुलकर्णी साहेब, तुमचं नाव साफ करायचं असेल, तर तुमच्या खात्यातले सगळे पैसे 'तपासणीसाठी' आमच्या सरकारी खात्यात ट्रान्सफर करा. तपास झाला की चोवीस तासांत परत मिळतील. आणि हे कोणाला सांगायचं नाही — पत्नीला पण नाही. नाहीतर तिलाही अटक होईल.

दादा: (थरथरत्या आवाजात) सुमनला… अटक? नाही, नाही… किती… किती पैसे?

आवाज (पोलीस): तुमच्या फिक्स्ड डिपॉझिटसह — सगळे. एकूण अठरा लाख.

दादा: (स्वतःशी) अठरा लाख… आयुष्याची कमाई… पण अटक… (फोन ॲप उघडतात, बोटं थरथरतात)

(दारावर टकटक. ईशा आत येते — कॉलेजची बॅग.)

ईशा: दादा! मी आले! आजी म्हणाली तुम्ही… (दादांचा चेहरा पाहून थांबते) दादा? काय झालं? तुम्ही घाबरलेले दिसता.

दादा: (घाईने फोन लपवत) काही नाही, ईशा! जा तू! मला… मला महत्त्वाचं काम आहे!

आवाज (पोलीस): (फोनमधून, कडक) कोण आहे तिथे? कॉल कट करू नका! कोणाला काही सांगू नका!

(ईशा आवाज ऐकते. ती ताडकन पुढे येते आणि दादांच्या हातातला फोन घेते.)

ईशा: (फोनवर, ठाम आवाजात) तुम्ही कोण? तुमचा बॅज नंबर आणि पोलीस स्टेशन सांगा. मी आत्ता शंभर नंबरवर फोन करून खात्री करते.

आवाज (पोलीस): (गडबडून) अं… हे… सरकारी गुप्त तपास आहे…

ईशा: भारतात 'डिजिटल अटक' नावाची कोणतीही कायदेशीर पद्धत नाही. पोलीस व्हिडिओ कॉलवर अटक करत नाहीत, आणि 'तपासणीसाठी' पैसे मागत नाहीत. (फोन कट करते — टूं टूं.)

(शांतता. दादा खुर्चीत कोसळतात. ईशा त्यांच्याजवळ गुडघ्यावर बसते.)

दादा: (हळू आवाजात, डोळ्यांत पाणी) ईशा… मी… मी अठरा लाख पाठवणार होतो. आयुष्याची कमाई. सुमनची औषधं, तुझं शिक्षण, सगळं… आणि मी स्वतःला शहाणा समजत होतो. 'मला कोणी फसवू शकणार नाही.'

ईशा: (त्यांचा हात धरत) दादा, हे लोक शिकलेल्यांनाच जास्त फसवतात. डॉक्टर, इंजिनिअर, बँक अधिकारी — सगळ्यांना. कारण त्यांच्याकडे पैसे असतात, आणि आत्मविश्वासही. ते घाबरवतात, घाई करवतात, आणि एकटं पाडतात. 'कोणाला सांगू नका' — हेच त्यांचं सगळ्यात मोठं शस्त्र.

(आजी आत येतात. सगळं समजतं. दादांच्या खांद्यावर हात ठेवतात.)

आजी: दत्ता, पस्तीस वर्षं तुम्ही बँकेत एका पैशाची चूक केली नाहीत. आज चूक जवळजवळ झाली, पण झाली नाही. कारण ईशा होती. (थांबून) आता या चुकीतून दुसऱ्यांना वाचवा.

दादा: (डोळे पुसत, हळूहळू सरळ बसत) ईशा… मला शिकव. सगळं. नीट. आणि मग… (उठत, आवाजात जुनी ठाम शिस्त) मग मी हास्य क्लबला शिकवीन — पण यावेळी खरं, पूर्ण.

प्रवेश ४ — ईशाचा वर्ग

(बाग. हास्य क्लब. मधोमध फळा. ईशा फळ्याजवळ. दादा पुढच्या रांगेत — वही-पेन घेऊन, विद्यार्थ्यासारखे. बाकी सदस्य बसलेले.)

ईशा: नमस्कार, हास्य क्लब! आज आपण हसणार नाही — आज आपण शिकणार. पण शिकून झालं की जोरात हसू, ठीक? (फळ्यावर लिहिते: 'सायबर सुरक्षेचे सहा नियम')

भिडे काका: सहा? मला दोनच लक्षात राहतात!

ईशा: (हसत) काका, मी एक युक्ती देते — प्रत्येक नियमाचं एक हास्य! पहिला नियम — (लिहिते) 'ओटीपी, पिन, पासवर्ड — कोणालाही नाही.' बँक, पोलीस, वीज मंडळ, अगदी आपला मुलगाही फोनवर ओटीपी मागत नाही. आणि याचं हास्य — (तोंडावर बोट ठेवून) — 'श्श्श… हा हा हा!'

सगळे: (तोंडावर बोट ठेवून) श्श्श… हा हा हा!

ईशा: दुसरा नियम — 'पैसे घ्यायला कधीही पिन टाकायचा नाही.' शेख चाचा, यूपीआयमध्ये पैसे घेताना तुम्हाला काहीही स्कॅन करायचं किंवा पिन टाकायचा नसतो. पिन टाकला म्हणजे पैसे जातात — येत नाहीत.

शेख चाचा: (वहीत लिहीत) पिन म्हणजे पैसे जाणार. पिन म्हणजे पैसे जाणार. आता आयुष्यभर विसरणार नाही!

ईशा: तिसरा नियम — 'अनोळखी लिंक, अनोळखी ॲप — नको.' भिडे काका, वीज मंडळ कधी मेसेजवर ॲप डाउनलोड करायला सांगत नाही. बिलाबद्दल शंका असेल, तर बिलावरच्या अधिकृत नंबरवर फोन करा, किंवा ऑफिसमध्ये जा.

भिडे काका: (उदास) एक लाख चाळीस हजारांचं ॲप… आता फोनमध्ये एकही नवीन ॲप नातवाला विचारल्याशिवाय नाही!

ईशा: चौथा नियम — 'घाई आणि भीती — म्हणजे थांबा.' 'आत्ताच', 'लगेच', 'नाहीतर अटक', 'नाहीतर वीज कट' — हे शब्द ऐकले की फोन ठेवायचा. खरं संकट दहा मिनिटं थांबू शकतं. फसवणूक थांबू शकत नाही.

जोगळेकर आजी: आणि नातवाचा आवाज? अगदी तसाच होता गं…

ईशा: आजी, पाचवा नियम तुमच्यासाठी — 'खात्री करा.' आजकाल यंत्रांनी कोणाचाही आवाज बनवता येतो. कोणी नातेवाईक म्हणून पैसे मागितले, तर फोन ठेवा आणि त्याच्या जुन्या, ओळखीच्या नंबरवर स्वतः फोन लावा. आणि घरात एक 'गुपित शब्द' ठरवा — जो फक्त कुटुंबाला माहीत असेल.

जोगळेकर आजी: (उत्साहाने) गुपित शब्द! मी आणि माझा नातू — 'उकडीचा मोदक'! त्याला माझे मोदक फार आवडतात!

सगळे: (हसत) उकडीचा मोदक!

ईशा: (हसत) आजी, आता तो शब्द गुपित राहिला नाही — सगळ्या प्रेक्षकांनी ऐकला! दुसरा ठरवा!

(हशा.)

ईशा: आणि सहावा नियम — सगळ्यात महत्त्वाचा — 'लाज न बाळगता लगेच सांगा.' फसवणूक झाली, तर पहिल्या तासात सायबर हेल्पलाईन — एक नऊ तीन शून्य — १९३० वर फोन करा, किंवा cybercrime.gov.in वर तक्रार करा. जितक्या लवकर, तितके पैसे परत मिळण्याची शक्यता जास्त. आणि बँकेलाही लगेच कळवा.

(ईशा 'हेल्पलाईन १९३०' चा मोठा फलक उंचावते.)

दादा: (उठत, वही बंद करत) आणि मी एक नियम जोडतो — सातवा. 'मला सगळं माहीत आहे' असं कधीही समजायचं नाही. (थांबून, सगळ्यांकडे पाहत) मित्रांनो, मी पण जवळजवळ फसलो होतो. अठरा लाख. ईशा नसती, तर आज मी इथे उभा राहू शकलो नसतो.

(शांतता. मग भिडे काका उठून दादांना मिठी मारतात.)

भिडे काका: दादा, तुम्ही खरं सांगितलंत — हेच सगळ्यात मोठं धाडस आहे!

प्रवेश ५ — सायबर कट्टा

(एक महिना नंतर. बाग. फलक उलटलेला — 'सायबर कट्टा — दर रविवारी सकाळी'. दादा फळ्याजवळ — आता शिक्षक. समोर नवे ज्येष्ठ नागरिक, आणि हास्य क्लबचे जुने सदस्य — आता 'सहायक शिक्षक'.)

दादा: (उत्साहाने) तर, नवीन मित्रांनो — 'सायबर कट्टा'त स्वागत! आधी — हास्य! पण आजचं हास्य वेगळं — 'ओटीपी हास्य'!

सगळे: (तोंडावर बोट) श्श्श… हा हा हा!

दादा: आज आपले पाहुणे शिक्षक — शेख चाचा! यूपीआयचे नियम सांगतील.

शेख चाचा: (उभे राहून, अभिमानाने) एकच नियम — पिन म्हणजे पैसे जाणार! पैसे घ्यायला पिन नको! आता माझ्या दुकानात मी स्वतःच हा फलक लावलाय — (एक छोटा फलक दाखवतात) 'पैसे घेण्यासाठी पिन विचारणारा — चोर!'

(टाळ्या.)

नाईक मावशी: आणि मी — ऑनलाईन खरेदीचे नियम! फक्त ओळखीच्या, विश्वासू वेबसाईटवरून. आणि '९९ रुपयांत पैठणी' दिसली की समजायचं — पैठणी नाही, पैसे जाणार!

जोगळेकर आजी: आणि मी — गुपित शब्द! आता माझा आणि नातवाचा नवा शब्द आहे — पण तो मी कोणालाही सांगणार नाही!

(हशा.)

भिडे काका: (हळूच) आणि एक चांगली बातमी — मी त्या दिवशी लगेच तक्रार केली नव्हती, तीन दिवस लाजेने गप्प बसलो. पण मग ईशाच्या सांगण्यावरून सायबर पोलिसांकडे गेलो. माझे साठ हजार परत मिळाले! सगळे नाहीत — पण निदान साठ!

ईशा: (पाठीमागून येत) बघितलंत? म्हणून लगेच सांगायचं — लाज न बाळगता!

आजी: (दादांच्या बाजूला येत, हसत) आणि हे आमचे डिजिटल दादा. महिन्यापूर्वी 'मला सगळं माहीत आहे' म्हणायचे. आज रोज ईशाला नवे प्रश्न विचारतात.

दादा: (हसत) सुमन, पस्तीस वर्षं बँकेत हिशोब ठेवला. आता शिकलो — सगळ्यात मोठा हिशोब म्हणजे स्वतःच्या चुकांचा. आणि सगळ्यात मोठी बचत — दुसऱ्याला वाचवणं.

(सगळे गोल करून उभे राहतात. ईशा मधोमध.)

गीत: ओटीपी नाही सांगायचा, पिन नाही टाकायचा अनोळखी लिंक आली, तर हात नाही लावायचा घाई केली कोणी, तर थांबायचं जरा नातवाचा आवाज आला, तर खात्री करा फसलो तर लाजू नका, एक नऊ तीन शून्य हसत राहा, जपत राहा, आयुष्याचं पुण्य

सगळे: (एकत्र) एक — नऊ — तीन — शून्य! हा हा हा!

दादा: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) माझ्या वयाच्या मित्रांनो — तुमच्या फोनमध्ये आत्ताच १९३० सेव्ह करा. आणि तरुणांनो — आज घरी गेल्यावर आजी-आजोबांसोबत दहा मिनिटं बसा. त्यांना हे नियम सांगा. कारण त्यांनी तुम्हाला चालायला शिकवलं — आता तुम्ही त्यांना 'डिजिटल' चालायला शिकवा!

सगळे: (एकत्र हसत, हात वर करून) हा हा हा!

(पडदा)