हुशार हरी आणि लोभी सावकार
सोनगावात एक सावकार — शेठ धनपतराव. पोट मोठं, मन छोटं. गरिबांना कर्ज देतो, आणि मग खोट्या हिशोबाने त्यांची जमीन, गुरं, भांडी — सगळं हडप करतो. गावकरी हताश. पण गावात एक गरीब, हसरा, आणि भयंकर हुशार मुलगा आहे — हरी. तो ठरवतो — सावकाराला त्याच्याच चालीने हरवायचं! 'पिल्लं देणारं भांडं', 'बोलणारं झाड' आणि 'अंगठ्याचा कागद' — तीन धमाल युक्त्या, आणि एका लोभी माणसाचं मनपरिवर्तन. कथेकरी आणि मेळ्याच्या पद्धतीने सादर होणारी लोककथा!
पात्रं
| कथेकरी (शाहीर) | गोष्ट सांगणारा. डफ घेऊन, पोवाड्याच्या ढंगात. प्रेक्षकांशी थेट बोलणारा. |
|---|---|
| कोरस (४-६ मुलं) | कथेकऱ्याचे साथीदार. 'जी जी जी!' म्हणणारे, गाणारे, कधी झाड-भिंत बनणारे. |
| हरी | दहा-बारा वर्षांचा, गरीब शेतकऱ्याचा मुलगा. हसरा, चलाख, निर्भय. |
| शेठ धनपतराव (सावकार) | मोठं पोट (उशी बांधून), पगडी, हातात हिशोबाची वही आणि मोठा चष्मा. लोभी, कंजूष, पण मूर्खही. |
| मुनीमजी | सावकाराचा हिशोबनीस. घाबरट, सावकाराची हांजी-हांजी करणारा. |
| हरीची आई (राधाबाई) | गरीब विधवा, सावकाराच्या कर्जात अडकलेली. |
| भोळा शेतकरी (रामू) | सावकाराने फसवलेला. |
| पाटील | गावचे पाटील, न्याय करणारे. |
| गावकरी (३-४) | प्रत्येक प्रसंगाचे साक्षीदार. |
लागणारं साहित्य
डफ, सावकाराची मोठी हिशोबाची वही, मोठा पेन, गादी आणि लोड (सावकाराची बैठक), तांब्याची भांडी — एक मोठं, एक छोटं, एक अगदी छोटं (चमचा/वाटी) आणि एक प्रचंड मोठं (हंडा), पैशांची थैली, नाणी, झाडाचं पुठ्ठ्याचं खोड (ज्यामागे माणूस लपू शकेल), कागद आणि शाईचं पॅड (अंगठ्यासाठी), पाटलांचं आसन, गाठोडं
दिग्दर्शकासाठी टिपा
- सादरीकरणाची पद्धत: हे नाटक 'लोकनाट्य' शैलीत आहे — कथेकरी (शाहीर) डफ वाजवत गोष्ट सांगतो, कोरस 'जी जी जी' म्हणून साथ देतो, आणि पात्रं प्रसंग करून दाखवतात. नेपथ्य कमीत कमी — कोरसची मुलंच झाड, भिंत, दरवाजा बनतात!
- लोककथेचा आधार: 'पिल्लं देणारं भांडं' ही भारतभर आणि जगभर सांगितली जाणारी जुनी लोककथा आहे. 'बोलणारं झाड' हीही पारंपरिक न्यायकथांमधली युक्ती. नाटकात त्या मराठी गावात, नव्या संवादांसह गुंफल्या आहेत.
- विनोद: सावकाराचं पात्र अतिरंजित आणि विनोदी — मोठं पोट, लोभी हावभाव, 'हम्म… व्याज!' असं सतत म्हणणं. लहान मुलांना हे पात्र सगळ्यात जास्त आवडेल. पण त्याचं शेवटचं मनपरिवर्तन प्रामाणिक हवं.
- प्रेक्षकांचा सहभाग: कथेकरी प्रेक्षकांना प्रश्न विचारतो — 'सांगा, हरी आता काय करेल?' मुलांनी उत्तरं दिली की नाटक जिवंत होतं.
- वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ४ मि., ३ — ४ मि., ४ — ४ मि., ५ — ४ मि.
संहिता
प्रवेश १ — सोनगावचा सावकार
(मंच मोकळा. कथेकरी डफ वाजवत येतो. कोरस मागे.)
कथेकरी: (डफ वाजवत) ऐका हो ऐका, गोष्ट ऐका! सोनगावच्या सावकाराची, आणि हुशार हरीची!
कोरस: जी जी जी! जी जी जी!
गीत: सोनगावच्या वेशीवर, एक मोठा वाडा आत बसला सावकार, पोट जणू हंडा कर्ज देई गरिबांना, व्याज घेई चौपट खोटे हिशोब लिहून, जमिनी करी गडप
कोरस: जी जी जी! जी जी जी!
(सावकाराची बैठक. शेठ धनपतराव गादीवर, लोडाला टेकून, मोठं पोट. मुनीमजी शेजारी वही घेऊन. सावकार नाणी मोजतोय.)
सावकार: (नाणी मोजत, डोळे चमकवत) एक… दोन… तीन… आह! नाण्यांचा आवाज म्हणजे माझं संगीत! मुनीमजी, आज कोणाचं व्याज येणार?
मुनीमजी: (वही उघडत, हांजी-हांजी करत) शेठजी, रामू शेतकरी. त्याने गेल्या वर्षी शंभर रुपये घेतले होते.
सावकार: शंभर? मग आता किती झाले?
मुनीमजी: शेठजी, व्याज धरून — एकशे वीस.
सावकार: (चष्मा खाली करत) एकशे वीस? मुनीमजी, तुमचं गणित कच्चं आहे! (वही घेऊन लिहीत) व्याज, त्यावर व्याज, त्या व्याजावर व्याज, शाईचा खर्च, वहीचा खर्च, माझ्या चष्म्याचा खर्च… एकूण — पाचशे!
मुनीमजी: (थक्क) पाचशे? पण शेठजी…
सावकार: (हसत, पोट हलवत) हम्म… व्याज! व्याज म्हणजे जादू, मुनीमजी! शंभराचे पाचशे होतात!
(रामू शेतकरी हात जोडून येतो.)
रामू: शेठजी, नमस्कार. हे घ्या — एकशे वीस रुपये. वर्षभर राबून जमवले.
सावकार: (वही दाखवत) एकशे वीस? रामू, तुझं कर्ज पाचशे झालंय! हे बघ, लिहिलंय!
रामू: (रडवेला) पाचशे? शेठजी, मला लिहिता-वाचता येत नाही… पण शंभराचे पाचशे कसे?
सावकार: वाचता येत नाही, म्हणूनच तर! (हसत) पैसे नसतील, तर तुझी दोन बैलं दे. उद्या मुनीमजी येतील घ्यायला.
(रामू रडत जातो. कोपऱ्यात हरी — फाटके कपडे, पण चमकणारे डोळे — सगळं पाहत होता.)
हरी: (प्रेक्षकांकडे) पाहिलंत? शंभराचे पाचशे! याला म्हणतात सावकारी. पण थांबा — या सावकाराला कोणीतरी गणित शिकवायला हवं. आणि ते काम — (स्वतःकडे बोट दाखवत) — हरी करेल!
कथेकरी: (प्रेक्षकांना) सांगा मुलांनो — हरी काय करेल?
(प्रेक्षकांचा प्रतिसाद. कथेकरी हसतो.)
कथेकरी: बघूच या! जी जी जी!
प्रवेश २ — पिल्लं देणारं भांडं
कथेकरी: (डफ वाजवत) पहिली युक्ती — ऐका! हरी गेला सावकाराकडे, भांडं मागायला!
(सावकाराची बैठक. हरी येतो, नमस्कार करतो.)
हरी: शेठजी, नमस्कार! आमच्या घरी उद्या पाहुणे येतायत. एक तांब्याचं भांडं हवं होतं — एका दिवसासाठी. परत करीन — व्याजासकट!
सावकार: (कान टवकारून) व्याजासकट? भांड्यावर व्याज? (हसत) बरं, बरं! मुनीमजी, ते मोठं भांडं दे.
(मुनीमजी मोठं तांब्याचं भांडं देतो. हरी घेऊन जातो.)
कथेकरी: आणि दुसऱ्या दिवशी — हरी परत आला!
(हरी परत येतो — हातात मोठं भांडं, आणि त्यात एक छोटं भांडं.)
हरी: (नम्रपणे) शेठजी, हे घ्या तुमचं भांडं. आणि एक आनंदाची बातमी — रात्री तुमच्या भांड्याला पिल्लू झालं! हे छोटं भांडं — त्याचं बाळ! व्याज म्हणून हे पण तुमचं!
सावकार: (थक्क, मग लोभाने डोळे चमकतात) भांड्याला… पिल्लू? (मुनीमजीकडे) मुनीमजी, असं होतं का?
मुनीमजी: (गोंधळून) शेठजी… मी… कधी ऐकलं नाही…
सावकार: (घाईने दोन्ही भांडी घेत) होतं, होतं! आमच्या तांब्याची भांडी फार भाग्यवान असतात! (हरीला) शाब्बास, पोरा! तू प्रामाणिक आहेस! पुढच्या वेळी काही लागलं तर निःसंकोच ये!
(हरी हसून जातो. सावकार भांड्याला कुरवाळतो.)
सावकार: (स्वतःशी) एक भांडं दिलं, दोन परत आली! हम्म… व्याज!
कथेकरी: आणि आठवड्याने — हरी पुन्हा आला!
हरी: शेठजी, आमच्या घरी मोठं लग्न आहे — चुलत बहिणीचं. तुमचा सगळ्यात मोठा हंडा मिळेल का? चांदीचा?
सावकार: (उत्साहाने, लोभाने) चांदीचा हंडा? हो, हो! (कुजबुजत, मुनीमजीला) याला पिल्लू झालं, तर चांदीचं पिल्लू! मुनीमजी, आण तो हंडा!
(मुनीमजी प्रचंड मोठा चांदीचा हंडा आणतो. हरी तो कष्टाने उचलून घेऊन जातो. सावकार हात चोळत.)
कथेकरी: एक दिवस गेला… दोन गेले… आठवडा गेला… हरी आला नाही! मग सावकार स्वतः गेला हरीच्या घरी!
(हरीचं झोपडीवजा घर. सावकार धापा टाकत येतो.)
सावकार: हरी! माझा चांदीचा हंडा कुठे? आणि त्याचं पिल्लू?
हरी: (उदास चेहरा करून, डोळे पुसत) शेठजी… काय सांगू… वाईट बातमी आहे. तुमचा हंडा… वारला.
सावकार: (किंचाळत) वारला? हंडा? हंडा कसा मरतो?
हरी: (निरागसपणे) शेठजी, भांड्याला पिल्लू होऊ शकतं — हे तुम्ही मान्य केलंत ना? मग भांडं मरूही शकतं! जे जन्माला येतं, ते मरतं — हा निसर्गाचा नियम!
(सावकार तोंड उघडं ठेवून उभा. गावकरी जमलेत — हसू लागतात.)
सावकार: (संतापाने) हे… हे… पाटलांकडे चल! न्याय!
कथेकरी: जी जी जी! आता पाटलांच्या दरबारात!
प्रवेश ३ — पाटलांचा न्याय
(पाटलांचं आसन. पाटील मधोमध. सावकार, हरी, गावकरी.)
सावकार: (रागाने) पाटील, या पोराने माझा चांदीचा हंडा चोरला! आणि म्हणतो — हंडा मेला!
पाटील: (हरीकडे) हरी, खरं काय?
हरी: (नम्रपणे) पाटील, आधी मी शेठजींचं तांब्याचं भांडं नेलं, आणि त्यासोबत एक छोटं भांडं परत केलं — 'पिल्लू' म्हणून. शेठजींनी ते आनंदाने घेतलं, आणि मान्य केलं की भांड्याला पिल्लू होतं. मग जर भांड्याला पिल्लू होऊ शकतं — तर भांडं मरूही शकतं, नाही का?
(पाटील हसू दाबतात. गावकरी खुसखुसतात.)
पाटील: (सावकाराला) शेठजी, तुम्ही ते 'पिल्लू' घेतलंत का?
सावकार: (चाचरत) हो… म्हणजे… ते… भेट म्हणून…
पाटील: भांड्याला पिल्लू होतं, यावर तुम्ही विश्वास ठेवलात, कारण त्यात तुमचा फायदा होता. आणि भांडं मरतं, यावर विश्वास ठेवत नाही, कारण त्यात तोटा आहे. (हसत) लोभ माणसाला आंधळा करतो, शेठजी!
सावकार: (मान खाली) पण… माझा हंडा…
हरी: (पाटलांना) पाटील, शेठजींचा हंडा सुरक्षित आहे — माझ्या घरात. मी तो परत करीन. पण एका अटीवर.
पाटील: कोणती?
हरी: शेठजींनी रामूचा खरा हिशोब मोठ्याने वाचून दाखवायचा. सगळ्या गावासमोर.
(सावकार घाबरतो. मुनीमजी थरथरतो.)
सावकार: (घाईने) नाही! हिशोब… हिशोब गुप्त असतो!
पाटील: (कडक) शेठजी, हिशोब गुप्त असेल, तर हंडाही गुप्तच राहील. निवड तुमची.
(सावकार विचारात पडतो. मग हळूच…)
सावकार: (कुजबुजत, मुनीमजीला) मुनीमजी, वहीतलं खरं पान दाखवू नका. खोटं पान दाखवा.
मुनीमजी: (कुजबुजत) शेठजी, सगळीच पानं खोटी आहेत!
(प्रेक्षक हसतात.)
कथेकरी: (प्रेक्षकांकडे) सावकार अडकला! पण तो इतक्या सहज हार मानणार नाही. त्याने एक नवी चाल खेळली! जी जी जी!
प्रवेश ४ — बोलणारं झाड
(रात्र. गावाबाहेरचं मोठं वडाचं झाड — कोरसची दोन मुलं हात पसरून झाड बनलेली. सावकार आणि मुनीमजी दबकत येतात.)
सावकार: (कुजबुजत) मुनीमजी, उद्या पंचायत आहे. हरी सगळ्यांसमोर हिशोब मागणार. त्याआधी आपण ही खोटी वही इथे पुरू, आणि खरी वही… आपण जाळून टाकू! मग पुरावाच नाही!
मुनीमजी: (थरथरत) शेठजी, रात्री या झाडाखाली? लोक म्हणतात, हे झाड बोलतं!
सावकार: बकवास! झाडं बोलत नाहीत! खण!
(मुनीमजी खणायला लागतो. अचानक झाडाकडून घोगरा आवाज.)
झाड (हरीचा आवाज, झाडामागून): कोऽऽण आहे रेऽऽ? माझ्या मुळांखाली काय पुरतोयस?
(सावकार आणि मुनीमजी किंचाळून एकमेकांना मिठी मारतात.)
मुनीमजी: शेठजी! झाड बोललं!
सावकार: (थरथरत, हात जोडत) झाडबाबा… मी… मी धनपतराव सावकार… काही नाही… फक्त… वही…
झाड: मला सगळं दिसतंय, सावकाराऽऽ! शंभर वर्षं मी या गावाला सावली दिली. आणि तू? तू गावाची सावली हिरावतोस! खोटे हिशोब! गरिबांच्या जमिनी! रामूची बैलं!
सावकार: (गुडघ्यावर बसत) झाडबाबा, माफ करा! मी… मी काय करू?
झाड: खरं बोल! आत्ता! मोठ्याने! तू रामूकडून किती घ्यायला हवे होतेस?
सावकार: (थरथरत) एकशे… एकशे वीस. शंभर कर्ज, वीस व्याज.
झाड: आणि किती मागितलेस?
सावकार: (रडत) पाचशे!
झाड: आणि राधाबाईंकडून — हरीच्या आईकडून?
सावकार: त्यांचं कर्ज कधीच फिटलं होतं… पण मी लिहिलं नाही… त्यांची शेतजमीन घ्यायची होती…
(अचानक कंदिलांचा प्रकाश. पाटील, गावकरी, रामू, राधाबाई — सगळे झाडामागून बाहेर येतात. आणि झाडामागून हरी — हसत.)
हरी: (सावकारासमोर येत) शेठजी, झाड बोलत नाही. मी बोललो. पण तुम्ही जे बोललात — ते सगळ्या गावाने ऐकलं!
पाटील: (पुढे येत, कडक) धनपतराव, तुमच्या तोंडून तुमचा गुन्हा सगळ्या गावासमोर कबूल झालाय. उद्या पंचायतीत न्याय होईल.
(सावकार जमिनीवर बसतो. डोकं हातात. मुनीमजी पण.)
कथेकरी: (डफ वाजवत, हळू) लोभाचा घडा भरला, आणि फुटला! पण मुलांनो — गोष्ट इथे संपत नाही. आता बघा, हरी काय करतो. जी जी जी!
प्रवेश ५ — अंगठ्याचा कागद
(दुसऱ्या दिवशी. पंचायत. पाटील मधोमध. सावकार खाली मान घालून. गावकरी.)
पाटील: धनपतराव, गावाचा निकाल — तुम्ही सगळ्या गावकऱ्यांचे खोटे हिशोब रद्द करायचे, हडप केलेल्या जमिनी परत करायच्या, आणि गावाबाहेर जायचं!
(गावकरी जल्लोष करतात. पण हरी पुढे येतो.)
हरी: पाटील, एक विनंती. शेठजींना गावाबाहेर काढू नका.
(सगळे थक्क.)
रामू: हरी, तू त्याची बाजू घेतोस? त्याने आपल्याला लुटलं!
हरी: (शांतपणे) रामूकाका, शेठजी गेले, तर उद्या दुसरा सावकार येईल. कारण आपल्याला अजूनही लिहिता-वाचता येत नाही. आपण अंगठा उठवतो — कागदावर काय लिहिलंय, ते न वाचता. (सावकाराकडे वळत) शेठजी, तुम्हाला हिशोब उत्तम येतो. तुमची शिक्षा अशी — रोज संध्याकाळी, एक तास, गावातल्या मोठ्या माणसांना लिहायला-वाचायला आणि हिशोब करायला शिकवायचं. एक वर्ष.
सावकार: (आश्चर्याने वर पाहत) मी? शिकवायचं? ज्यांना मी फसवलं, त्यांना?
हरी: हो. म्हणजे पुढे त्यांना कोणीही फसवू शकणार नाही — तुम्ही पण नाही!
(पाटील हसतात. गावकरी विचार करतात, मग माना हलवतात.)
पाटील: (हसत) हरी, तू वयाने लहान, पण बुद्धीने पाटलापेक्षा मोठा! मंजूर!
(सावकार उठतो. हळूच हरीसमोर येतो. डोळ्यांत पाणी.)
सावकार: हरी… आयुष्यभर मी नाणी मोजली. पण आज कळलं — माणसं मोजायला हवी होती. (गावकऱ्यांसमोर हात जोडत) सगळ्यांची माफी मागतो. (मुनीमजीला) मुनीमजी, ती वही आणा.
(मुनीमजी खोट्या हिशोबाची मोठी वही आणतो. सावकार ती घेतो — आणि सगळ्यांसमोर फाडतो. गावकरी टाळ्या वाजवतात.)
सावकार: (राधाबाईंना) राधाबाई, तुमचं कर्ज कधीच फिटलं होतं. तुमची जमीन तुमचीच. (रामूला) रामू, तुझी बैलं परत. आणि — (थैलीतून नाणी काढत) — हे घे, गेल्या वर्षीचे जास्तीचे घेतलेले पैसे.
रामू: (थक्क, मग हसत) शेठजी… तुम्ही… बदललात?
सावकार: (पोटावर हात फिरवत, हसत) पोट तसंच आहे — पण मन थोडं मोठं झालं!
(सगळे हसतात.)
कथेकरी: (डफ वाजवत, उत्साहाने) आणि मुलांनो, वर्षभरात काय झालं माहितेय? सोनगावात एकही माणूस अंगठा उठवत नव्हता — सगळे सही करत होते! आणि शेठ धनपतराव — गावचे सगळ्यात लाडके 'मास्तर' झाले!
सावकार: (खडू घेऊन, गमतीने) चला, आजचा धडा — व्याज म्हणजे काय? शंभराचे… एकशे वीस! पाचशे नाही!
सगळे: (हसत) एकशे वीस!
गीत: सोनगावच्या सावकाराला, हरीने शिकवला धडा पिल्लू देणारं भांडं, आणि बोलणारा वडा लोभाचं गणित खोटं, प्रेमाचं गणित खरं शिकू या लिहायला, वाचायला, फसवणार नाही कोणी बरं हुशार हरी सांगतो, बुद्धी हीच खरी दौलत शिक्षणाच्या दिव्याने, उजळू या सारं जगत
कोरस: जी जी जी! जी जी जी!
कथेकरी: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) तर मुलांनो, गोष्टीतून काय शिकलात? (प्रेक्षकांना विचारतो, उत्तरं ऐकतो) बरोबर! लोभ वाईट. बुद्धी चांगली. आणि सगळ्यात महत्त्वाचं — कोणताही कागद वाचल्याशिवाय कधीही सही करायची नाही, अंगठा उठवायचा नाही! घरी आजी-आजोबांना पण सांगा!
सगळे: (एकत्र) हुशार हरीचा — विजय असो!
(पडदा)