शाळेसमोरचा 'गोंधळ चौक' — सिग्नल बंद, गाड्या वाकड्यातिकड्या, हॉर्नचा कल्लोळ, आणि मुलं रस्ता ओलांडताना जीव मुठीत. वाहतूक पोलीस गणपत 'गण्या' हवालदार एकटा शिट्टी वाजवून थकलाय. तेव्हा शाळेतली पाच मुलं ठरवतात — आपणच 'बाल वाहतूक पथक' बनायचं! हेल्मेट नसलेले काका, मोबाईलवर बोलत गाडी चालवणाऱ्या ताई, उलट्या दिशेने येणारा बाईकवाला आणि 'मला घाई आहे' म्हणणारे सगळे — मुलांच्या शिट्टीसमोर सगळ्यांची बोलती बंद!

पात्रं

लागणारं साहित्य

पोलिसांची टोपी आणि शिट्टी, मुलांसाठी पाच शिट्ट्या आणि 'बाल वाहतूक पथक' लिहिलेले पट्टे (रिफ्लेक्टिव्ह जॅकेट असतील तर उत्तम), पुठ्ठ्याचा सिग्नल (लाल-पिवळा-हिरवा, हाताने बदलता येणारा), झेब्रा क्रॉसिंगसाठी जमिनीवर पांढऱ्या पट्ट्या (कापड किंवा चिकटपट्टी), पुठ्ठ्याच्या गाड्या (बाईक, स्कूटी, कार — कलाकार आत उभे राहून 'चालवतात'), हेल्मेट (दोन), मोबाईल, 'STOP' आणि 'हळू चला — शाळा' फलक, पोस्टर्स

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: शाळेसमोरचा चौक — मधोमध झेब्रा क्रॉसिंग, एका कोपऱ्यात सिग्नल, मागे 'शाळा' फलक. पुठ्ठ्याच्या गाड्या हे नाटकाचं आकर्षण — मुलांनी खोक्यांपासून स्वतः बनवाव्यात. गाडीचे आवाज कलाकारांनी तोंडाने काढले तर विनोद वाढतो.
• शिट्टी आणि हावभाव: गण्याची शिट्टी नाटकातली एक 'भाषा' आहे — एक शिट्टी म्हणजे थांबा, दोन म्हणजे चला, लांब शिट्टी म्हणजे राग! मुलांनी हेच वापरायचं. वाहतूक पोलिसांचे हातांचे इशारे (थांबा, पुढे जा, वळा) खऱ्या पोलिसांकडून शिकून घ्या.
• प्रत्यक्ष माहिती: नाटकातले नियम खरे आहेत — हेल्मेट, सीटबेल्ट, गाडी चालवताना मोबाईल नाही, झेब्रा क्रॉसिंगवरून रस्ता ओलांडणं, उलट्या दिशेने गाडी न चालवणं. शक्य असेल तर प्रयोगाला स्थानिक वाहतूक पोलिसांना आमंत्रित करा.
• प्रेक्षकांचा सहभाग: शेवटच्या प्रवेशात सिग्नलचा खेळ प्रेक्षकांसोबत खेळा — लाल दाखवला की सगळे स्तब्ध, हिरवा दाखवला की जागेवर टाळ्या.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ४ मि., ३ — ५ मि., ४ — ४ मि., ५ — ३ मि.

संहिता

प्रवेश १ — गोंधळ चौक

(सकाळचे पावणेआठ. शाळेसमोरचा चौक. सिग्नल बंद — तिन्ही दिवे विझलेले. पुठ्ठ्याच्या गाड्या इकडून तिकडून, हॉर्नचा गोंधळ — 'पीं पीं! पों पों!' मधोमध गण्या हवालदार, शिट्टी वाजवत, घाम पुसत.)

गण्या: (शिट्टी) फुर्र्र! थांबा! अहो थांबा! (एका बाजूला हात) तुम्ही थांबा! (दुसऱ्या बाजूला) तुम्ही चला! अहो, चला म्हणजे चला, पळा नाही!

घाईवाले साहेब: (कारमधून, हॉर्न दाबत) पीं पीं पीं! हवालदार, सोडा! मला मीटिंग आहे! पंधरा मिनिटांत!

गण्या: साहेब, सगळ्यांनाच मीटिंग आहे! त्या रिक्षावाल्याला पण, त्या भाजीवाल्या मावशीला पण! हॉर्न वाजवून रस्ता मोकळा होत नाही, कान बंद होतात!

(बंडू काका बाईकवरून, हेल्मेट हँडलला अडकवलेलं, केस वाऱ्यावर.)

गण्या: (शिट्टी) फुर्र्र! ओ काका! हेल्मेट डोक्यावर घालायचं असतं, हँडलवर नाही! हँडलचं डोकं फुटणार नाही!

बंडू काका: (केसांवरून हात फिरवत) अहो हवालदार, हेल्मेट घातलं की केसांचा भांग बिघडतो. आज लग्नाला जायचंय!

गण्या: भांग बिघडला तर कंगवा आहे, काका. डोकं बिघडलं तर काय आहे? चला, घाला!

(बंडू काका नाखुशीने हेल्मेट घालतात, जातात. शाळेची घंटा वाजते. आर्या, सोहम, पिंटू, झोया, ऋषी दप्तरं घेऊन चौकाच्या कोपऱ्यात येतात — रस्ता ओलांडायचाय.)

ऋषी: (घाबरून, आर्याचा हात धरत) आर्या ताई, गाड्या खूप आहेत. मी नाही जाणार.

आर्या: थांब ऋषी. झेब्रा क्रॉसिंगवरूनच जायचं. आणि दोन्हीकडे बघून.

(ते पांढऱ्या पट्ट्यांवर पाऊल ठेवतात — तेवढ्यात रॉकी उलट्या दिशेने भरधाव बाईक घेऊन येतो — 'व्रूम व्रूम!' — मुलं किंचाळून मागे उड्या मारतात. रॉकी निघून जातो.)

पिंटू: (ओरडत) ए! उलटा येतोयस! वेडा आहेस का?

गण्या: (धावत येऊन) पोरांनो, लागलं नाही ना? (श्वास घेत) देवा… रोज हेच. रोज कोणी तरी थोडक्यात वाचतं.

सोहम: (चष्मा सावरत) गणपत काका, मी मोजलंय. या चौकात दर मिनिटाला सरासरी अठ्ठावीस गाड्या जातात. सिग्नल गेले तीन आठवडे बंद आहे. आणि शाळेत आठशे मुलं आहेत.

गण्या: (डोकं खाजवत) आकडे बरोबर आहेत, सोहम्या. आणि मी एकटा आहे. माझे दोन साथीदार दुसऱ्या चौकात. सिग्नलच्या दुरुस्तीचा अर्ज केलाय — पण अर्ज पण ट्रॅफिकमध्ये अडकलाय बहुतेक!

आर्या: (विचार करत, मग ठामपणे) काका, तुम्ही एकटे नाही. आम्ही आहोत.

गण्या: (हसत) तुम्ही? तुम्ही तर रस्ता ओलांडायला घाबरता!

आर्या: म्हणूनच. जे घाबरतात, त्यांनाच नियम सगळ्यात चांगले कळतात.

प्रवेश २ — बाल वाहतूक पथक

(शाळेचं मैदान, दुपारची सुट्टी. पाचही मुलं गोल करून बसलेली. झोयाच्या हातात रंग आणि पुठ्ठे.)

आर्या: तर, बैठक सुरू. आजपासून आपण — 'बाल वाहतूक पथक'! काम — सकाळी साडेसात ते आठ आणि दुपारी एक ते दीड, शाळेसमोरच्या चौकात मुलांना सुरक्षित रस्ता ओलांडून देणं, आणि मोठ्यांना नियम आठवण करून देणं.

पिंटू: (हात वर करत) मला शिट्टी! मला शिट्टी!

आर्या: सगळ्यांना शिट्टी मिळेल, पिंटू. पण शिट्टी खेळणं नाही — ती आज्ञा आहे.

सोहम: मी आकडे गोळा करणार — किती लोक हेल्मेट घालतात, किती सीटबेल्ट लावतात, किती मोबाईलवर बोलतात. आठवड्याने तुलना करू — सुधारणा होते का.

झोया: आणि मी फलक बनवते! (एक पुठ्ठा दाखवत) 'हळू चला — पुढे शाळा आहे!' आणि हा — 'हेल्मेट घाला, भांग नंतर सावरा!'

(सगळे हसतात.)

ऋषी: (हळूच) आणि मी? मी तर लहान आहे. मला गाड्यांची भीती वाटते.

आर्या: (त्याच्याजवळ बसत) ऋषी, तुझं काम सगळ्यात महत्त्वाचं. तू लहान मुलांचा हात धरून त्यांना रस्ता ओलांडून देणार. कारण तुला भीती काय असते ते माहीत आहे — म्हणून तू त्यांना धीर देऊ शकतोस.

ऋषी: (थोडा धीर येऊन) खरंच?

(गण्या हवालदार येतो — हातात पाच पट्टे.)

गण्या: ऐका रे पोरांनो! मी साहेबांशी बोललो. शाळेच्या मुख्याध्यापकांची परवानगी घेतली. आणि हे — (पट्टे दाखवत) 'बाल वाहतूक पथक' चे अधिकृत पट्टे! पण एक अट — चौकात मी असेन तेव्हाच तुम्ही काम करायचं, एकटे कधीच नाही. आणि रस्त्याच्या मधोमध कधीच जायचं नाही — फक्त कडेला आणि झेब्रा क्रॉसिंगवर.

सगळे: (उभे राहून सलाम ठोकत) होय, साहेब!

गण्या: (हसत) साहेब नाही, काका. आणि आता प्रशिक्षण! (शिट्टी) एक शिट्टी — थांबा! (हात पुढे) दोन शिट्ट्या — चला! (हात हलवत) आणि लांब शिट्टी — (फुर्र्र्र्र्र) — म्हणजे 'अरे बाबा, काय करतोयस हे?'

पिंटू: (उत्साहाने लांब शिट्टी वाजवत) फुर्र्र्र्र्र्र्र!

गण्या: (कान बंद करत) अरे, एवढी लांब नाही! तू तर रेल्वे इंजिन झालास!

(हशा. सगळे शिट्ट्यांचा सराव करतात — हात दाखवतात. गाणं सुरू होतं.)

गीत: लाल दिवा म्हणतो थांब, पिवळा म्हणतो सावध हिरवा दिवा म्हणतो चल, पण दोन्हीकडे बघत हेल्मेट डोक्यावर, पट्टा कमरेवर फोन खिशात, लक्ष रस्त्यावर आम्ही बाल पथक, शिट्टी आमची शान नियम पाळा सगळे, वाचवा आपला प्राण

प्रवेश ३ — पथक मैदानात

(दुसऱ्या दिवशी सकाळ. चौक. गण्या मधोमध. पाचही मुलं पट्टे घालून कडेला, हातात शिट्ट्या. झोयाचे फलक लावलेले.)

(बंडू काका पुन्हा बाईकवर — हेल्मेट हँडलवर.)

पिंटू: (एक शिट्टी) फुर्र! काका, थांबा!

बंडू काका: (थांबत, आश्चर्याने) अरे, तू कोण पिटुकला? पोलीस झालास?

पिंटू: बाल वाहतूक पथक! काका, हेल्मेट!

बंडू काका: अरे बाळा, आज पण लग्न आहे — भाच्याचं. भांग—

झोया: (फलक उंचावत) 'हेल्मेट घाला, भांग नंतर सावरा!'

सोहम: आणि काका, आकडे सांगतो — हेल्मेट घातलं तर डोक्याला गंभीर इजा होण्याचा धोका खूप कमी होतो. डोक्याचा भांग दहा सेकंदांत परत होतो, डोकं होत नाही.

ऋषी: (हळूच, पुढे येऊन) काका… माझ्या बाबांचा अपघात झाला होता. हेल्मेट होतं, म्हणून ते वाचले. तुम्ही पण घाला ना… प्लीज.

(बंडू काका थबकतात. ऋषीकडे पाहतात. हळूच हेल्मेट डोक्यावर घालतात आणि पट्टा लावतात.)

बंडू काका: (ऋषीच्या डोक्यावर हात ठेवत) बाळा, तुझ्या एका 'प्लीज'ने माझं डोकं जागं केलं. आजपासून हेल्मेट डोक्यावरच. भांग गेला खड्ड्यात!

सगळे: (टाळ्या) शाब्बास काका!

(बंडू काका जातात. स्कूटीवाली ताई येते — एका हाताने स्कूटी, दुसऱ्या हाताने कानाला फोन.)

स्कूटीवाली ताई: (फोनवर) …हो गं, सांगते तुला, ती नवी साडी… नाही, सेलमध्ये… (स्कूटी डगमगते)

आर्या: (दोन शिट्ट्या, मग एक लांब) फुर्र! फुर्र्र्र्र! ताई! थांबा!

स्कूटीवाली ताई: (थांबत, फोन धरूनच) काय गं? मी काय केलं?

आर्या: ताई, गाडी चालवताना फोनवर बोलणं — हा गुन्हा आहे. आणि धोकाही. तुमचं लक्ष साडीकडे, आणि समोर रस्ता!

स्कूटीवाली ताई: अगं, दोन मिनिटांचं बोलणं होतं!

सोहम: ताई, दोन मिनिटांत तुम्ही या वेगाने साधारण एक किलोमीटर जाता. आणि त्या एका किलोमीटरमध्ये — चार सिग्नल, दोन शाळा आणि एक भाजी मंडई.

पिंटू: आणि साडी सेल उद्याही असेल, ताई! तुम्ही असायला हव्यात!

स्कूटीवाली ताई: (थबकते, मग हसते आणि फोनवर) अगं, नंतर फोन करते. इथे बाल पोलीस मला पकडतायत! (फोन ठेवते) सॉरी पोरांनो. बरोबर आहे तुमचं.

(ती जाते. गण्या मुलांकडे अभिमानाने पाहतो.)

गण्या: (मिशीवर ताव देत) वा रे वा! मी वीस वर्षं शिट्टी वाजवतोय, कोणी ऐकत नाही. तुम्ही एक 'प्लीज' म्हणता, आणि सगळे ऐकतात!

झोया: काका, कारण आम्ही दंड नाही, कारण सांगतो!

प्रवेश ४ — घाईवाले साहेब आणि रॉकी

(कार — घाईवाले साहेब — हॉर्न वाजवत येतात. सिग्नल नाही, पण ऋषी लहान मुलांच्या एका रांगेला हात धरून झेब्रा क्रॉसिंगवरून नेतोय.)

घाईवाले साहेब: (हॉर्न) पीं पीं पीं पीं! ए पोरा! हो बाजूला! मला मीटिंग आहे!

ऋषी: (घाबरतो, पण थांबतो. मग धीर करून, हात पुढे करून एक शिट्टी) फुर्र! थांबा, काका! मुलं रस्ता ओलांडतायत!

घाईवाले साहेब: (काचेतून डोकं काढत) हे बघ, मी रोज याच रस्त्याने जातो. मला कोणी थांबवत नाही!

आर्या: (पुढे येत, शांतपणे) काका, झेब्रा क्रॉसिंगवर पादचाऱ्यांना आधी जाऊ देणं — हा नियम आहे. आणि या मुलांमध्ये तुमच्या ओळखीचं कोणी असू शकतं.

घाईवाले साहेब: माझ्या ओळखीचं? कोण?

(रांगेतली एक छोटी मुलगी वळते.)

पिहू: (उत्साहाने हात हलवत) बाबा! बाबा, मी इथे!

(शांतता. साहेब गोठतात. हॉर्नवरून हात काढतात.)

घाईवाले साहेब: (हळू आवाजात) पिहू… तू… या रस्त्याने येतेस?

पिहू: हो बाबा! रोज! ऋषीदादा माझा हात धरून नेतो!

(साहेब कारमधून उतरतात. ऋषीजवळ जातात. गुडघ्यावर बसतात.)

घाईवाले साहेब: (ऋषीला) बाळा… थँक यू. आणि सॉरी. मी रोज हॉर्न वाजवत इथून जायचो. कधी विचारच केला नाही, की ज्या मुलांवर मी ओरडतोय, त्यांत माझी पिहूही असू शकते. (उठत, सगळ्यांकडे) मीटिंग पाच मिनिटं उशिरा होईल. पण आयुष्य उशिरा होणार नाही.

(तेवढ्यात — 'व्रूऽऽम!' — रॉकी पुन्हा उलट्या दिशेने भरधाव. यावेळी गण्या आणि पाचही मुलं एकत्र.)

गण्या आणि मुलं: (एकत्र, लांब शिट्टी, हात पुढे) फुर्र्र्र्र्र्र्र्र! थांबऽऽ!

(रॉकी दचकून ब्रेक दाबतो — 'कर्र्र्र!' — थांबतो.)

रॉकी: (हेल्मेट नाही, गॉगल) ए, काय आहे? शॉर्टकट आहे हा. फक्त शंभर मीटर उलटा जातो!

सोहम: शंभर मीटर उलटा — आणि समोरून येणाऱ्याला तुम्ही दिसत नाही. ते तुमच्याकडे बघत नसतात, कारण त्यांच्या मते तुम्ही तिथे असायलाच नको!

गण्या: (रॉकीकडे जात, कडक आवाजात) बाळा, तुझा शॉर्टकट कोणाचं तरी आयुष्य 'शॉर्ट' करेल. लायसन्स दाखव.

रॉकी: (खिसे चाचपत) अं… घरी राहिलं…

गण्या: हेल्मेट नाही, लायसन्स नाही, उलटी दिशा — तीन गुन्हे! चल, दंड भर, आणि उद्यापासून सरळ रस्ता — आणि सरळ डोकं!

आर्या: (रॉकीला) दादा, रागावू नका. तुम्हाला पण कोणी तरी घरी वाट पाहत असेल ना?

रॉकी: (गॉगल काढतो. थोडा वेळ गप्प.) …आई. (हळूच) बरं. उद्यापासून सरळ. आणि हेल्मेटसकट.

प्रवेश ५ — नवा सिग्नल

(एक महिना नंतर. चौक. सिग्नल आता चालू — लाल दिवा. गाड्या रांगेत उभ्या. सगळ्यांनी हेल्मेट घातलेलं. मुलं झेब्रा क्रॉसिंगवरून शांतपणे जातायत. गण्या आणि पथक कडेला.)

गण्या: (प्रेक्षकांकडे, अभिमानाने) बघा! सिग्नल दुरुस्त झाला — पोरांनी दिलेले आकडे साहेबांसमोर ठेवले, म्हणून एका आठवड्यात काम झालं! आणि हा चौक — आता 'गोंधळ चौक' नाही, 'शिस्त चौक'!

सोहम: (वही उघडत) आणि आकडे — पहिल्या दिवशी या चौकातून जाणाऱ्या दुचाकीस्वारांपैकी फक्त चाळीस टक्क्यांनी हेल्मेट घातलं होतं. आज नव्वद टक्के! आणि फोनवर बोलत गाडी चालवणारे — पंधरावरून दोनवर!

(बंडू काका, स्कूटीवाली ताई, घाईवाले साहेब — सगळे नियम पाळत, एकेकाने येऊन मुलांना हात हलवून जातात. रॉकी हेल्मेट घालून योग्य दिशेने येतो, थांबतो.)

रॉकी: (पथकाला) काय बाल पोलीस, आज कसा आहे मी?

पिंटू: (शिट्टी — दोन वेळा) फुर्र फुर्र! पास! शंभर पैकी शंभर!

(एक आजी काठी टेकत कोपऱ्यात येते — रस्ता ओलांडायला घाबरलेली.)

आजी: बाळांनो, मला पलीकडे भाजी मंडईत जायचंय. पण या गाड्या…

ऋषी: (पुढे येऊन, आत्मविश्वासाने, आजीचा हात धरत) आजी, घाबरू नका. मी आहे. (सिग्नलकडे पाहतो — हिरवा पादचारी दिवा लागतो) आता आपला दिवा हिरवा. दोन्हीकडे बघू — डावीकडे… उजवीकडे… चला!

(ऋषी आजीला झेब्रा क्रॉसिंगवरून सावकाश नेतो. सगळे टाळ्या वाजवतात.)

आजी: (पलीकडे पोचून, ऋषीच्या गालाला हात लावत) शंभर वर्षं जग, बाळा. तू तर माझा हवालदार नातू!

गण्या: (डोळे पुसत, ऋषीला सलाम करत) ज्या पोराला महिन्यापूर्वी रस्ता ओलांडायची भीती वाटत होती, तो आज आजींना रस्ता ओलांडून देतो. हवालदार गण्याचा सलाम!

आर्या: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) आणि आता तुमची पाळी! आम्ही सिग्नल दाखवू — तुम्ही खेळायचं. (झोया सिग्नल बदलते) लाल दिवा — म्हणजे?

प्रेक्षक: (स्तब्ध) थांबा!

आर्या: पिवळा — म्हणजे?

प्रेक्षक: सावध!

आर्या: हिरवा — म्हणजे?

प्रेक्षक: (टाळ्या) चला — पण दोन्हीकडे बघून!

गीत: शिट्टी वाजली फुर्र, गाडी थांबली कर्र हेल्मेट घातलं काकांनी, ताईंचा फोन झाला दूर झेब्रावरून चालू या, हात धरू या आजीचा बाल पथकाचा नियम, जीव मोलाचा सगळ्यांचा

सगळे: (सलाम ठोकत) नियम पाळा — जीव वाचवा!

गण्या: (शिट्टी — लांब, आनंदाची) फुर्र्र्र्र्र! आणि हो — घरी जाताना आई-बाबांना सांगा, हेल्मेट आणि सीटबेल्ट! नाहीतर बाल पथक तुमच्या घरी येईल!

(पडदा)