शाळेच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनाला आठ दिवस उरलेत, आणि सातवी 'ब'ला सजावटीची जबाबदारी मिळालीय — पण बजेट शून्य! वर्गाच्या मागच्या कोपऱ्यातल्या कचऱ्याच्या डब्यात रात्री काहीतरी हलतं — आणि बाहेर येतात बोलणारी प्लास्टिकची बाटली, जुना पेपर, गंजलेला डबा आणि फाटका टायर. 'आम्ही कचरा नाही, आम्ही कच्चा माल आहोत!' त्याच वेळी शाळेबाहेर कचरा वेचणारा राजू — ज्याला वर्गातली मुलं टाळतात — त्याच्याकडे असतं कचऱ्याचं खरं ज्ञान. मुलं, कचरा आणि राजू मिळून उभी करतात शाळेच्या इतिहासातली सगळ्यात भारी सजावट!

पात्रं

लागणारं साहित्य

कचऱ्याचे दोन डबे (ओला-सुका — हिरवा आणि निळा), प्लास्टिकच्या बाटल्या (पन्नासेक, स्वच्छ धुतलेल्या), जुनी वर्तमानपत्रं, पत्र्याचे डबे, जुना टायर, कात्र्या, गोंद, रंग, दोरा, राजूचं पोतं, पात्रांचे पोशाख (बाटलीबाई — अंगावर बाटल्या चिकटवलेले कपडे; पेपरदादा — वर्तमानपत्राचा कोट-टोपी; डबेराव — डब्यांची माळ; टायरभाऊ — पुठ्ठ्याचं गोल टायर), तयार 'कलाकृती' (बाटल्यांचा झुंबर, पेपरची फुलं, डब्यांची कुंडी, टायरचं बसायचं आसन), 'स्नेहसंमेलन' फलक

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: वर्गखोली — बाक, फळा, मागे कोपऱ्यात कचऱ्याचे डबे. शेवटच्या प्रवेशात शाळेचा सभामंडप — सगळ्या 'कचऱ्याच्या कलाकृती' मांडलेल्या.
• सगळं साहित्य टाकाऊच: या नाटकाचे पोशाख, नेपथ्य, आणि शेवटची सजावट — सगळं खरोखर टाकाऊ वस्तूंपासून बनवा. हाच नाटकाचा खरा संदेश. मुलांना पंधरा दिवस आधी घरून स्वच्छ बाटल्या, डबे, पेपर आणायला सांगा.
• राजूची भूमिका: राजू दया दाखवण्याची वस्तू नाही — तो या कथेचा नायक आणि तज्ज्ञ आहे. त्याचा स्वाभिमान आणि ज्ञान ठळकपणे दिसायला हवं. कचरा वेचणाऱ्यांच्या कामाचा आदर हा नाटकाचा मुख्य संदेश.
• कचऱ्याची पात्रं: ही विनोदी, अतिरंजित पात्रं आहेत. मोठे हावभाव, विशिष्ट आवाज (डबेराव खडखडत बोलतो, टायरभाऊ गडगडत). लहान मुलांना हे पात्रं सगळ्यात जास्त आवडतील.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ४ मि., ३ — ४ मि., ४ — ४ मि., ५ — ४ मि.

संहिता

प्रवेश १ — शून्य बजेट

(सातवी 'ब'ची वर्गखोली. दुपारची सुट्टी. प्रिया, अर्णव, तनुजा आणि इतर मुलं. कुलकर्णी मॅडम आत येतात.)

कुलकर्णी मॅडम: मुलांनो, आनंदाची बातमी! यंदाच्या स्नेहसंमेलनाची सभामंडप सजावट — सातवी 'ब' करणार!

सगळी मुलं: (आनंदाने) ये!

प्रिया: मॅडम, किती बजेट आहे? मी फुगे, झिरमिळ्या, थर्माकोलचे कटआउट — सगळ्याची यादी केलीय!

कुलकर्णी मॅडम: (हसत) बजेट — शून्य रुपये.

सगळी मुलं: (धक्का बसून) शून्य?

कुलकर्णी मॅडम: हो. आणि एक अट — थर्माकोल नाही, प्लास्टिकच्या झिरमिळ्या नाहीत, फुगे नाहीत. कारण कार्यक्रमानंतर ते सगळं कचऱ्यात जातं — आणि कचऱ्याचे डोंगर वाढतात. मुख्याध्यापकांचा नियम — 'शून्य कचरा स्नेहसंमेलन'.

अर्णव: मॅडम, बजेट शून्य, फुगे नाहीत, थर्माकोल नाही — मग सजवणार काय? हवा?

कुलकर्णी मॅडम: (डोळा मारत) विचार करा. उत्तर तुमच्याच आजूबाजूला आहे. (कचऱ्याच्या डब्याकडे पाहत) कदाचित अगदी जवळ. (जातात)

(मुलं गोंधळलेली. खिडकीबाहेर राजू — पाठीवर पोतं, रस्त्यावरच्या बाटल्या गोळा करतोय.)

अर्णव: (खिडकीतून पाहत, नाक मुरडत) ए, तो बघ — कचरावाला पोरगा. रोज येतो. शी, किती वास येत असेल त्याला!

तनुजा: अर्णव, असं बोलू नकोस.

अर्णव: (मोठ्याने, खिडकीतून) ए कचऱ्या! आमच्या शाळेसमोरून जा! वास येतो!

(राजू थांबतो. वर पाहतो. काहीच बोलत नाही. पोतं खांद्यावर घेऊन शांतपणे पुढे जातो.)

तनुजा: (अर्णवला) तू त्याला दुखावलंस.

अर्णव: (खांदे उडवत) तो काय करणार? कचराच तर वेचतो.

प्रिया: (वैतागून) अरे, आपल्याला सजावटीचं बघायचंय! आठ दिवस! चला, उद्या प्रत्येकाने एक-एक कल्पना आणायची.

प्रवेश २ — रात्री डब्यात खळबळ

(रात्र. रिकामा वर्ग. चंद्रप्रकाश. कोपऱ्यातल्या कचऱ्याच्या डब्यातून खडखडाट. झाकण उडतं. एकेक करून पात्रं बाहेर येतात.)

डबेराव: (खडखडत बाहेर उडी मारत) खड-खड-खड! अरे देवा, किती दिवसांनी बाहेरची हवा! (ताणून) माझा गंज दुखतोय!

बाटलीबाई: (चमकत, नखरेल) हुश्श! मी या डब्यात तीन दिवस! माझा चमकदार चेहरा पाहा — पाहा, धुळीने कसा झालाय!

पेपरदादा: (पानं झटकत, बातमीच्या आवाजात) ठळक बातमी! ठळक बातमी! सातवी 'ब'च्या डब्यात जुन्या वस्तूंची गुप्त बैठक! सविस्तर वृत्त पान दोनवर!

(गडगड आवाज. टायरभाऊ गडगडत येतो, सगळ्यांना धक्का देतो.)

टायरभाऊ: (जड आवाजात) गड-गड-गड! वाट द्या! वाट द्या! मी शाळेच्या मागच्या गोदामातून आलो — तीन वर्षं तिथे पडलोय. कोणी बघत पण नाही!

बाटलीबाई: (उदास होत) तुम्ही तीन वर्षं? मी तर अजून पाचशे वर्षं अशीच राहणार. लोक मला एकदा वापरतात — पाणी पिऊन फेकून देतात. मी कुजत नाही, जळत नाही, नाहीशी होत नाही. समुद्रात जाते, माशांच्या पोटात जाते… (हुंदका) कोणाला माझी किंमत नाही!

पेपरदादा: मला पण एकदा वाचतात — फक्त एक दिवस! सकाळी सगळ्यांच्या हातात, आणि संध्याकाळी रद्दीत. माझ्या आत किती ज्ञान आहे — पण कोणी परत बघत नाही.

डबेराव: आणि मी! आधी माझ्यात लाडू होते — दिवाळीचे! सगळे मला प्रेमाने उघडायचे. लाडू संपले — आणि मी डब्यात! खड-खड!

टायरभाऊ: मी हजारो किलोमीटर धावलो! गाडी पळवली, लोकांना घरी पोचवलं. आणि आता — पडलोय. जाळतात मला कधी कधी — काळा धूर, सगळ्यांना त्रास.

(सगळे उदास होऊन बसतात. मग पेपरदादा उठतात.)

पेपरदादा: (ठामपणे) बंधूंनो आणि भगिनींनो! आज मी एक बातमी वाचली — ऐका! 'सातवी ब च्या मुलांना सजावटीसाठी बजेट शून्य!' (थांबून) म्हणजे काय? त्यांना आपली गरज आहे!

बाटलीबाई: आपली? आपण तर कचरा!

पेपरदादा: नाही! आपण कचरा नाही — आपण कच्चा माल आहोत! फक्त कोणीतरी आपल्याला नवं रूप द्यायला हवं!

डबेराव: (खडखडत उडी मारत) खड-खड! भारी कल्पना! पण त्या मुलांना कोण सांगणार?

टायरभाऊ: (खिडकीकडे पाहत) मला माहीत आहे कोण. तो — रोज सकाळी येणारा, पोतं घेऊन. तो आपल्याला ओळखतो. आपली प्रत्येक जात ओळखतो. तोच सांगेल.

प्रवेश ३ — राजूची शाळा

(दुसऱ्या दिवशी सकाळ. शाळेबाहेरचा रस्ता. राजू पोत्यातल्या वस्तू वेगवेगळ्या ढिगांत लावतोय — बाटल्या एकीकडे, पेपर दुसरीकडे, डबे तिसरीकडे. प्रिया, तनुजा आणि अर्णव येतात — अर्णव मागे, नाखुशीने.)

तनुजा: (हळूच) नमस्ते… तू राजू ना?

राजू: (सावधपणे, मान वर न करता) हो. का? पुन्हा वास येतोय?

(अर्णव खाली पाहतो.)

प्रिया: (संकोचत) नाही… आम्हाला… आम्हाला तुझी मदत हवी आहे.

राजू: (आश्चर्याने वर पाहत) माझी? शाळेतल्या मुलांना कचरेवाल्याची मदत?

तनुजा: आमच्या स्नेहसंमेलनाची सजावट करायचीय — फक्त टाकाऊ वस्तूंपासून. आणि आम्हाला काहीच कळत नाहीये — कोणती वस्तू कशासाठी. आणि तू… तू रोज हे सगळं वेगळं करतोस.

राजू: (उठत, हळूच हसत) हे वेगळं करणं म्हणजे माझी रोजची शाळा आहे. (ढिगाकडे बोट दाखवत) बघा — या बाटल्या — 'पेट' प्लास्टिक. याचे किलोला पंधरा-वीस रुपये मिळतात. यापासून नवे धागे बनतात, कपडे बनतात. हा पेपर — याचा पुन्हा कागद होतो. हे डबे — पत्रा वितळवून नवा पत्रा. आणि हे — (एक पातळ, चुरगळलेली पिशवी उचलत) — ही पातळ पिशवी. याला कोणी घेत नाही. ही सगळ्यात धोकादायक.

प्रिया: (थक्क) तुला हे सगळं माहीत आहे?

राजू: (खांदे उडवत) चार वर्षं हेच करतोय. आई पण हेच करायची. (थांबून) लोकांना वाटतं आम्ही घाण उचलतो. पण खरं तर आम्ही शहर स्वच्छ ठेवतो. आम्ही नसतो, तर हे सगळं गटारात, नदीत, समुद्रात गेलं असतं.

(अर्णव हळूच पुढे येतो.)

अर्णव: (खाली मान घालून) राजू… काल मी तुला 'कचऱ्या' म्हटलं. सॉरी. खरंच सॉरी.

राजू: (थोडा वेळ अर्णवकडे पाहतो. मग हसतो.) ठीक आहे. पण पुढच्या वेळी कचरा फेकताना आठवण ठेव — कोणीतरी तो उचलतो.

तनुजा: राजू, तू आमच्याबरोबर काम करशील? आज संध्याकाळी — शाळेत?

राजू: (हसू मावळतं) मी… शाळेत? मी तर शाळेत जात नाही. तिसरीनंतर सुटली. आई आजारी पडली, आणि…

प्रिया: (ठामपणे) मग आज तू आमचा शिक्षक. कुलकर्णी मॅडमना मी सांगते. चल!

प्रवेश ४ — कलेची कार्यशाळा

(संध्याकाळ. वर्ग. मधोमध टेबल — बाटल्या, पेपर, डबे, टायर. मुलं, राजू आणि कुलकर्णी मॅडम. कोपऱ्यात — डब्याजवळ — कचऱ्याची पात्रं लपून पाहतायत, फक्त प्रेक्षकांना दिसतात.)

कुलकर्णी मॅडम: राजू, स्वागत! आज तू मुख्य कलाकार. मी फक्त सहायक.

राजू: (संकोचत, मग धीर करून बाटली उचलत) या बाटल्या — तळ कापला, की हे फुलासारखं दिसतं. (कापून दाखवतो) बघा — पाच पाकळ्या! याला रंग दिला, आणि पन्नास फुलं एका दोऱ्यात — झुंबर!

बाटलीबाई: (कोपऱ्यातून, कुजबुजत, आनंदाने) मी फूल होणार? मी झुंबर होणार?

तनुजा: (रंग घेत) मी रंगवते! निळा, गुलाबी, पिवळा!

राजू: आणि हा पेपर — याच्या पट्ट्या, गोल गुंडाळ्या — याची फुलं, टोपल्या, अगदी मोठा मोर बनवता येतो!

पेपरदादा: (कुजबुजत) ठळक बातमी — पेपरदादा मोर होणार!

अर्णव: (डबा उचलत) आणि हे डबे?

राजू: रंगवायचे, आणि त्यात माती भरून कुंड्या. शाळेच्या प्रवेशद्वारावर दोन्ही बाजूंना — तुळस आणि झेंडू. कार्यक्रम संपला तरी कुंड्या राहतील.

डबेराव: (खडखडत, डोळे पुसत) खड-खड… मी पुन्हा कोणाला तरी जपणार — लाडूंऐवजी तुळस!

प्रिया: आणि तो टायर? तो तर खूप जड आहे.

राजू: (हसत, टायर गडगडवत) हा तर सगळ्यात भारी! रंगवायचा, वर दोरीने विणायचं — आणि होतं बसायचं आसन! पाहुण्यांसाठी!

टायरभाऊ: (कुजबुजत, अभिमानाने) गड-गड… मी पुन्हा लोकांना आधार देणार!

(संगीत सुरू. मुलं आणि राजू काम करतात — कापतात, रंगवतात, गुंडाळतात. कचऱ्याची पात्रंही गुपचूप येऊन मदत करतात — फक्त प्रेक्षकांना दिसतात.)

गीत: बाटली होईल फूल, पेपर होईल मोर डब्यात फुलेल तुळस, टायरवर बसेल थोर कचरा म्हणू नका, हा तर खजिना आहे जरा नजर बदला, सगळं नवं आहे फेकण्याआधी विचारा, याचं काय करू? पुन्हा वापरू, नवं रूप देऊ, जग सुंदर करू

कुलकर्णी मॅडम: (राजूचं काम पाहत, हळूच) राजू, तुझ्या हातात जादू आहे. तू पुन्हा शाळेत का येत नाहीस?

राजू: (खाली पाहत) मॅडम, पैसे… आणि दिवसभर काम केलं नाही तर घरी जेवण नाही.

कुलकर्णी मॅडम: (विचार करत) हम्म. याबद्दल मी मुख्याध्यापकांशी बोलते.

प्रवेश ५ — शून्य कचरा स्नेहसंमेलन

(स्नेहसंमेलनाचा दिवस. सभामंडप. वर बाटल्यांच्या फुलांचं रंगीत झुंबर. भिंतीवर पेपरचा मोठा मोर. प्रवेशद्वारावर रंगवलेल्या डब्यांच्या कुंड्या — तुळस, झेंडू. पुढे रंगीत टायरची आसनं. मुलं आणि मुख्याध्यापक.)

मुख्याध्यापक: (सगळं पाहत, थक्क) अद्भुत! शाळेच्या पंचवीस वर्षांच्या इतिहासात एवढी सुंदर सजावट कधी झाली नव्हती. आणि खर्च — शून्य? आणि कार्यक्रमानंतर कचरा — शून्य?

प्रिया: शून्य, सर! आणि ही सगळी कल्पना — (राजूला पुढे ओढत) — याची! राजू!

(राजू — स्वच्छ कपडे, संकोचलेला — पुढे येतो.)

मुख्याध्यापक: (राजूकडे पाहत) बाळा, तू कोणत्या वर्गात आहेस?

राजू: (हळूच) सर, मी… शाळेत नाही. तिसरीनंतर सुटली.

(शांतता.)

कुलकर्णी मॅडम: (पुढे येत) सर, मी तुमच्याशी बोलले होते. राजूच्या आईशी पण बोलले.

मुख्याध्यापक: (हसत, राजूच्या खांद्यावर हात ठेवत) राजू, आजपासून तू या शाळेचा विद्यार्थी. तुझं शिक्षण, पुस्तकं, गणवेश — शाळेच्या शिष्यवृत्तीतून. आणि तुझ्या आईशी मी बोललोय — शाळेच्या उपाहारगृहात त्यांना कामाची सोय झालीय. म्हणजे तुला आता शिक्षण सोडून काम करावं लागणार नाही. आणि हो — शाळेच्या 'हरित मंडळा'चा प्रमुख तूच! ओला-सुका कचरा, पुनर्वापर — सगळं मुलांना तू शिकवायचंस.

राजू: (डोळे भरून येतात, आवाज फुटत नाही) सर… मी… (मग हात जोडतो)

अर्णव: (पुढे येत, राजूला मिठी मारत) आणि तू माझ्याच बाकावर बसायचं! पक्कं!

(सगळी मुलं टाळ्या वाजवतात. कोपऱ्यातून कचऱ्याची पात्रं बाहेर येतात — आता सगळ्यांना दिसतात — आणि नाचू लागतात.)

बाटलीबाई: (झुंबराकडे बोट दाखवत, आनंदाने) बघा! मी फूल झाले!

पेपरदादा: ठळक बातमी! कचऱ्याचा कायापालट! राजू नवा हिरो!

डबेराव: खड-खड-खड! माझ्यात तुळस उगवली!

टायरभाऊ: गड-गड! आणि माझ्यावर मुख्याध्यापक बसलेत!

(मुख्याध्यापक टायरच्या आसनावर बसलेले — दचकून उठतात. हशा.)

राजू: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे, आत्मविश्वासाने) मित्रांनो, उद्या सकाळी तुमच्या घराबाहेर कचरा उचलायला कोणी येईल. त्यांना 'कचरेवाला' म्हणू नका. ते शहराचे स्वच्छतादूत आहेत. आणि एक काम करा — घरी दोन डबे ठेवा. ओला कचरा हिरव्या डब्यात, सुका निळ्या डब्यात. एवढं केलंत, तरी आमचं काम अर्धं होतं.

प्रिया: आणि फेकण्याआधी तीन प्रश्न विचारा — कमी वापरता येईल का? पुन्हा वापरता येईल का? पुनर्वापर करता येईल का?

गीत: कचऱ्यातून कला, राजूची ही शाळा बाटल्यांचं झुंबर, पेपरचा मोर निळा ओला हिरवा डबा, सुका निळा डबा स्वच्छतादूतांचा, करू या सन्मान सगळा कमी वापरू, पुन्हा वापरू, नवं रूप देऊ शून्य कचऱ्याच्या वाटेवर, सगळे मिळून जाऊ

सगळे: (एकत्र, वस्तू उंचावत) कचरा नाही — खजिना!

(पडदा)