दिवाळी आली की 'आनंदवन' सोसायटीत दोन गट — 'ए विंग'चे मावळे आणि 'बी विंग'चे शिलेदार — मातीचे किल्ले बनवायच्या स्पर्धेत उतरतात. दोघांचंही एकच ध्येय: बक्षीस! भांडणं, हेवेदावे, एकमेकांची माती पळवणं — सगळं चालू. पण धनत्रयोदशीच्या रात्री आलेला अवकाळी पाऊस दोन्ही किल्ले वाहून नेतो. तेव्हा सोसायटीतले नाना — निवृत्त इतिहास शिक्षक — सांगतात राजगडाची गोष्ट. आणि मुलांना कळतं, किल्ला एकट्याने नाही, सगळ्यांनी मिळून बांधायचा असतो.

पात्रं

लागणारं साहित्य

दोन किल्ल्यांच्या 'मॉडेल्स' (पुठ्ठा, खोकी, तपकिरी कापड — मातीसारखे दिसणारे; एक 'पडलेला' वेगळा ठेवता येईल असा), मातीच्या बादल्या आणि टोपल्या (कागदी माती), मावळ्यांची छोटी चित्रं/खेळणी, भगवे झेंडे, सिंहासनाचं छोटं चित्र, पणत्या, आकाशकंदील, फराळाचं ताट, छत्र्या, 'आनंदवन किल्ला स्पर्धा' फलक, बक्षिसाचा चषक, राजगडाचा नकाशा (मोठा, नानांसाठी)

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: सोसायटीचं आवार. मधोमध दोन किल्ल्यांच्या जागा — डावीकडे ए विंग, उजवीकडे बी विंग. मागे इमारतीच्या खिडक्यांना आकाशकंदील. शेवटच्या प्रवेशात मधोमध एकच मोठा किल्ला.
• पावसाचा प्रसंग (प्रवेश ३): दिवे बंद-चालू करून विजा, ढगांचा गडगडाट आणि पावसाचा आवाज. मुलं छत्र्या घेऊन धावतात. मागे रंगमंचामागच्या मदतनिसांनी किल्ल्यांची मॉडेल्स 'पडलेल्या' अवस्थेत बदलायची — अंधार असताना.
• इतिहासाची अचूकता: राजगड जवळजवळ पंचवीस वर्षं स्वराज्याची राजधानी होता; १६७४ च्या राज्याभिषेकाच्या आधी राजधानी रायगडला हलली. राजगडाच्या तीन माच्या — पद्मावती, संजीवनी आणि सुवेळा — आणि मधोमध बालेकिल्ला. नानांच्या संवादातली माहिती याच आधारावर आहे.
• पर्यावरण: नाटकात किल्ल्यावर फटाके नाहीत, पणत्या आहेत. किल्ला बनवण्यासाठी खरी माती, दगड, आणि हळीव/मोहरी पेरून हिरवळ — ही परंपरा मुलांना प्रयोगानंतर दाखवा.
• वेळ: प्रवेश १ — ५ मि., २ — ४ मि., ३ — ४ मि., ४ — ५ मि., ५ — ४ मि.

संहिता

प्रवेश १ — स्पर्धेची घोषणा

(वसुबारसची संध्याकाळ. सोसायटीचं आवार. आकाशकंदील, पणत्या. सेक्रेटरी काका फलक लावतायत: 'आनंदवन किल्ला स्पर्धा — बक्षीस: चषक आणि पाच हजार रुपये!' दोन्ही गटांची मुलं धावत येतात.)

सेक्रेटरी काका: (मोठ्याने) ऐका, ऐका! यंदाच्या किल्ला स्पर्धेचे नियम — किल्ला मातीचाच हवा, खऱ्या किल्ल्यावर आधारित हवा, आणि भाऊबीजेच्या सकाळी परीक्षण! बक्षीस — हा चषक! (चषक उंचावतात) आणि पाच हजार रुपये!

गोट्या: (डोळे विस्फारून) पाच हजार! एवढ्यात किती फटाके येतील!

सान्वी: गोट्या, फटाके नाही — पुस्तकं घेऊ!

वेदांत: (छाती काढत) यंदाही बक्षीस आमचंच! ए विंगचे मावळे! गेल्या वर्षी आम्ही सिंहगड बनवला होता — परीक्षकांनी म्हटलं, 'अगदी खरा वाटतो!'

अनुष्का: (पुढे येत, हात कमरेवर) आणि आम्हाला दुसरं बक्षीस मिळालं, कारण तुम्ही आमची अर्धी माती पळवली होती! आठवतंय?

वेदांत: ती माती आमच्या बाजूला सांडली होती! सांडलेली माती ज्याच्या बाजूला, त्याची!

आदी: (चष्मा सावरत) हा नियम कोणत्या पुस्तकात आहे?

गोट्या: आमच्या पुस्तकात!

(दोन्ही गट एकमेकांवर ओरडू लागतात. सेक्रेटरी काका मधे पडतात.)

सेक्रेटरी काका: अरे, अरे! थांबा! हे किल्ला बनवणं आहे की लढाई?

अनुष्का: काका, यंदा आम्ही असा किल्ला बनवणार की ए विंग बघतच राहील! (गटाकडे वळत) शिलेदारांनो — आपला किल्ला — प्रतापगड!

वेदांत: प्रतापगड? मग आम्ही — रायगड! शिवरायांची राजधानी! त्याच्यापुढे काही नाही!

(नाना पाटणकर काठी टेकत येतात. हसत सगळं पाहत होते.)

नाना: (हसत) अरे वा! रायगड आणि प्रतापगड — दोन्ही एकाच सोसायटीत! शिवरायांनी पाहिलं असतं तर आनंदाने हसले असते. पण हे काय, मावळे आणि शिलेदार एकमेकांवर तलवारी उपसतायत? महाराजांच्या सैन्यात असं चालत नव्हतं, बाळांनो.

वेदांत: नाना, हे वेगळं आहे. ही स्पर्धा आहे!

नाना: (डोळा मारत) बरं, बरं. स्पर्धा करा. पण एक लक्षात ठेवा — किल्ला मातीने बांधतात, पण टिकतो तो माणसांनी. (हसत जातात)

गोट्या: (डोकं खाजवत) याचा अर्थ काय?

वेदांत: काही नाही! म्हाताऱ्यांचे सुविचार! चला मावळ्यांनो — माती आणायला!

प्रवेश २ — दोन किल्ले, दोन कट

(धनत्रयोदशीचा दिवस. दोन्ही बाजूंना किल्ले आकार घेतायत. ए विंग — रायगड; बी विंग — प्रतापगड. मुलं मातीत माखलेली.)

सान्वी: (रायगडावर झेंडा लावत) हे बघा — टकमक टोक! आणि इथे होळीचा माळ, इथे जगदीश्वराचं मंदिर!

गोट्या: (मातीचा गोळा घेऊन) आणि इथे मी गंगासागर तलाव बनवतोय! (पाणी ओततो — माती चिखल होते) …अरे! तलाव नाही, दलदल झाली!

वेदांत: गोट्या! सावकाश!

(दुसऱ्या बाजूला बी विंग.)

आदी: (कागदावर आकृती काढत) प्रतापगडाचे दोन भाग — खालचा किल्ला आणि बालेकिल्ला. इथे भवानी मातेचं मंदिर. आणि इथे — अफजलखानाची कबर, गडाच्या पायथ्याशी.

अनुष्का: छान, आदी! पण आपल्याकडे माती कमी पडतेय. अजून चार बादल्या लागतील.

छोटी पिऊ: (मावळ्यांची चित्रं घेऊन) ताई, मी मावळे लावू? मी चोवीस मावळे आणलेत!

अनुष्का: लाव पिऊ, पण आधी माती. (हळू आवाजात, आदीला) ए विंगकडे मातीचा मोठा ढीग आहे — सेक्रेटरी काकांनी ट्रकने आणलेला. थोडी… उधार घेऊ?

आदी: उधार म्हणजे… चोरी?

अनुष्का: चोरी नाही — गनिमी कावा! शिवरायांनी पण केला होता!

(अनुष्का आणि आदी दबकत ए विंगच्या मातीच्या ढिगाकडे जातात. त्याच वेळी वेदांत आणि गोट्या दबकत बी विंगच्या बाजूला जातात.)

वेदांत: (कुजबुजत, गोट्याला) त्यांच्याकडे पांढरे, छान दगड आहेत — बुरुजासाठी परफेक्ट. चार-पाच उचलू.

गोट्या: (कुजबुजत) वेदांत दादा, हे गनिमी कावा आहे का?

वेदांत: अर्थात! शिवराय पण असंच करायचे!

(चौघे अंधारात एकमेकांवर आपटतात. 'आ!' 'ए!' 'तुम्ही इथे काय करताय?' मातीची बादली आणि दगड हातात. सगळे एकमेकांकडे रागाने पाहतात.)

अनुष्का: तुम्ही आमचे दगड चोरत होता!

वेदांत: आणि तुम्ही आमची माती!

(नाना पणती घेऊन येतात. सगळे गोठतात.)

नाना: (शांतपणे, दोघांच्या हातातल्या वस्तू पाहत) गनिमी कावा, का? (मान हलवत) बाळांनो, शिवरायांचा गनिमी कावा शत्रूसाठी होता — परकीय आक्रमकांसाठी. आपल्याच मावळ्यांसाठी नाही. (थांबून) महाराजांनी आयुष्यभर माणसं जोडली. तुम्ही माणसं तोडताय.

(मुलं खाली मान घालतात. वस्तू परत ठेवतात. पण एकमेकांकडे अजूनही रागाने पाहत आपापल्या बाजूला जातात. अचानक ढगांचा गडगडाट.)

प्रवेश ३ — अवकाळी पाऊस

(रात्र. विजांचा कडकडाट. ढगांचा गडगडाट. पावसाचा जोरदार आवाज. दिवे लुकलुकतात.)

आई (आवाज, खिडकीतून): वेदांत! पाऊस आलाय! किल्ल्यावर प्लास्टिक घाल!

(वेदांत, सान्वी, गोट्या छत्र्या घेऊन धावत येतात. दुसऱ्या बाजूने अनुष्का, आदी, पिऊ.)

वेदांत: प्लास्टिक! प्लास्टिक कुठे आहे?

सान्वी: वरच्या मजल्यावर राहिलं!

अनुष्का: (ओरडत) आदी! आपला प्रतापगड! बालेकिल्ला वाहून जातोय!

(पाऊस वाढतो. मुलं हाताने किल्ले झाकायचा प्रयत्न करतात — पण व्यर्थ. अंधार. विजांचा कडकडाट. मग शांतता. पाऊस थांबतो. मंद प्रकाश.)

(दोन्ही किल्ले — चिखलाचे ढिगारे. झेंडे पडलेले. मावळे विखुरलेले. मुलं भिजलेली, स्तब्ध.)

गोट्या: (हुंदका देत) आपला रायगड… टकमक टोक… सगळं गेलं…

छोटी पिऊ: (चिखलातून एक मावळा उचलून, रडत) माझे मावळे… सगळे भिजले…

सान्वी: दोन दिवसांची मेहनत… एका तासात…

अनुष्का: (चिखलात बसत, हताश) आता परीक्षणाला फक्त दोन दिवस. पुन्हा बनवणं अशक्य आहे.

वेदांत: (रागाने मातीला लाथ मारत) सगळं संपलं! यंदा स्पर्धाच नाही!

(शांतता. मुलं एकमेकांकडे पाहतात — पहिल्यांदाच राग नाही, फक्त दुःख. वेदांत अनुष्काच्या बाजूला जातो.)

वेदांत: (हळूच) तुमचा पण गेला?

अनुष्का: (मान हलवत) प्रतापगड… आता 'प्रताप-चिखल'.

(नकळत दोघंही हसतात — आधी हळूच, मग मोठ्याने. मग सगळी मुलं हसतात — रडता रडता.)

(नाना छत्री घेऊन येतात. मुलांकडे पाहून त्यांच्या शेजारी चिखलात बसतात.)

नाना: काय, सरदारांनो? गड पडले?

गोट्या: नाना, पावसाने सगळं नेलं.

नाना: (हसत) तुम्हाला माहितेय, शिवरायांचे गडही पडले होते? पुरंदरचा तह झाला तेव्हा महाराजांना तेवीस किल्ले मोगलांना द्यावे लागले. तेवीस! आणि मग? महाराजांनी हार मानली?

सान्वी: नाही! त्यांनी परत जिंकले!

नाना: आणि कसे जिंकले? एकट्याने?

आदी: (विचार करत) नाही… मावळ्यांनी मिळून. तानाजी मालुसरे, बाजीप्रभू…

नाना: (उठत, काठी टेकत) मग उद्या सकाळी माझ्या घरी या. सगळ्यांनी. ए विंग, बी विंग — सगळे. मी तुम्हाला एका गडाची गोष्ट सांगतो — जो महाराजांनी 'एकट्याने' नाही बांधला.

प्रवेश ४ — राजगडाची गोष्ट

(नरक चतुर्दशीची सकाळ. नानांचं घर. भिंतीवर राजगडाचा मोठा नकाशा. सगळी मुलं जमिनीवर बसलेली — ए विंग आणि बी विंग मिसळून. फराळाचं ताट.)

नाना: (नकाशाकडे काठीने दाखवत) हा — राजगड. 'गडांचा राजा, राजांचा गड'. पुण्याजवळ, वेल्हे भागात. जवळजवळ पंचवीस वर्षं ही स्वराज्याची राजधानी होती — रायगड राजधानी होण्याआधी.

वेदांत: (आश्चर्याने) रायगडाच्या आधी? मला वाटायचं, रायगडच पहिली राजधानी!

नाना: बहुतेकांना तसंच वाटतं. पण महाराजांची बरीचशी वर्षं याच गडावर गेली. आता बघा याची रचना. (नकाशावर दाखवत) याला तीन माच्या आहेत — म्हणजे डोंगराचे तीन फाटे. ही पद्मावती माची, ही संजीवनी माची, ही सुवेळा माची. आणि मधोमध, सगळ्यात उंच — बालेकिल्ला.

आदी: (उत्सुकतेने) म्हणजे एका गडात चार भाग!

नाना: बरोबर! आणि आता गंमत ऐका. हा गड बांधताना, एका माचीवर एक तुकडी काम करायची, दुसऱ्या माचीवर दुसरी. कोणी दगड फोडायचं, कोणी तटबंदी बांधायचं, कोणी पाण्याची टाकी खोदायचं. शेकडो हात, एक गड. प्रत्येकाने आपापली माची बांधली — पण सगळ्यांचा गड एकच — स्वराज्याचा.

(मुलं एकमेकांकडे पाहतात. हळूहळू विचार उमटतो.)

सान्वी: (हळूच) नाना… आपण पण असं करू शकतो?

अनुष्का: (एकदम उठत) हो! आपण दोन वेगळे किल्ले नाही — एकच मोठा किल्ला बनवू! राजगड! तीन माच्या, एक बालेकिल्ला!

वेदांत: (उठत, उत्साहाने) आणि प्रत्येक गट एक माची! ए विंग — पद्मावती माची!

आदी: बी विंग — संजीवनी माची! मी रचना आखतो!

गोट्या: आणि सुवेळा माची — दोघं मिळून!

छोटी पिऊ: आणि बालेकिल्ल्यावर — माझे सगळे मावळे! चोवीस! मी वाळवून ठेवलेत!

सान्वी: आणि मी सगळ्यांसाठी सजावट करते — पणत्या, झेंडे!

नाना: (डोळे भरून, हसत) हे बघा! आता तुम्ही खरे मावळे झालात. पण एक अट — (गंभीरपणे) हा किल्ला बक्षिसासाठी नाही. महाराजांसाठी. आणि तुमच्या मैत्रीसाठी.

वेदांत: (अनुष्काकडे हात पुढे करत) गेल्या वर्षीची माती… सॉरी.

अनुष्का: (हात मिळवत, हसत) आणि कालचे दगड — सॉरी.

सगळे: (एकत्र, हात उंचावत) हर हर महादेव!

(संगीत. मुलं कामाला लागतात — माती वाहतात, एकमेकांना बादल्या देतात, नाना मार्गदर्शन करतात. गाणं सुरू होतं.)

गीत: माती आणू, दगड आणू, बांधू या गड पद्मावती, संजीवनी, सुवेळेची धडपड एक हात तुझा, एक हात माझा मिळून उभारू, गड महाराजांचा पाऊस आला तरी, पुन्हा उभारू मावळ्यांची एकी, कधी नाही हरू

प्रवेश ५ — भाऊबीजेची सकाळ

(भाऊबीजेची सकाळ. आवारात मधोमध एकच मोठा किल्ला — राजगड. तीन माच्या, बालेकिल्ला, भगवे झेंडे, पणत्या, मावळे. हिरवळ. सगळी मुलं अभिमानाने उभी. सेक्रेटरी काका चषक घेऊन येतात.)

सेक्रेटरी काका: (गोंधळून) अरे! हे काय? दोन किल्ले कुठे आहेत? हा तर एकच आहे!

वेदांत: काका, यंदा ए विंग आणि बी विंग — दोघांचा मिळून एक किल्ला. राजगड!

अनुष्का: आणि आम्हाला बक्षीस नको. आम्ही स्पर्धेतून नाव मागे घेतो.

सेक्रेटरी काका: (थक्क होऊन) बक्षीस नको? पाच हजार रुपये?

आदी: काका, आम्ही ठरवलंय — ते पैसे सोसायटीच्या वॉचमन काकांच्या मुलांसाठी — त्यांच्या दिवाळीसाठी, नवे कपडे आणि पुस्तकं.

(सेक्रेटरी काका थक्क. मग हसतात आणि चषक नानांकडे देतात.)

सेक्रेटरी काका: नाना, तुम्हीच परीक्षक व्हा. मला शब्द सुचत नाहीत.

नाना: (किल्ला निरखत, पद्मावती माची, संजीवनी माची, बालेकिल्ला — हळूहळू पाहत, मग मुलांकडे वळून) मी शंभरहून जास्त किल्ले फिरलोय. पण आज जो किल्ला पाहतोय, तो सगळ्यांत मजबूत आहे. कारण याचा पाया मातीचा नाही — मैत्रीचा आहे. (चषक उंचावत) हा चषक जातो — आनंदवनच्या सगळ्या मावळ्यांना!

(मुलं जल्लोष करतात. वेदांत आणि अनुष्का मिळून चषक उचलतात. छोटी पिऊला सगळे खांद्यावर घेतात.)

गोट्या: नाना! आता आपण खरा राजगड बघायला जाऊ या? पुढच्या सुट्टीत?

नाना: (हसत) जाऊ या! पण ट्रेकला — पाठीवर पिशवी, पायात बूट, आणि हातात पाण्याची बाटली. आणि एक नियम — गडावर कचरा टाकायचा नाही, भिंतींवर नाव लिहायचं नाही. गड म्हणजे महाराजांचं घर — आपण पाहुणे.

सगळी मुलं: होय, नाना!

(वेदांतची आई फराळाचं ताट घेऊन येते. सगळ्या मुलांना करंज्या, लाडू वाटते. पणत्या लावल्या जातात. मुलं किल्ल्याभोवती गोल करून उभी राहतात.)

अनुष्का: (पणती बालेकिल्ल्यावर ठेवत) गेल्या वर्षी आम्ही दुसरे आलो होतो. यंदा आम्ही पहिले नाही आलो — पण आम्ही सगळे एकत्र आलो.

वेदांत: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) मित्रांनो, यंदा दिवाळीत तुम्ही किल्ला बनवताय? मग एक काम करा — शेजारच्या इमारतीतल्या मुलांना पण बोलवा. कारण नाना म्हणतात तसं —

नाना: किल्ला मातीने बांधतात, पण टिकतो तो माणसांनी!

गीत: दिवाळीच्या पणत्या, किल्ल्यावर उजळल्या मावळ्यांच्या मनात, ज्योती पेटल्या भांडण गेलं वाहून, पावसाच्या पाण्यात मैत्रीचा गड उभा, आनंदवनाच्या रानात शुभ दीपावली सर्वांना, एकीचा हा सण हर हर महादेव, जय भवानी, जय शिवराय म्हण!

सगळे: जय भवानी! जय शिवराय! शुभ दीपावली!

(पडदा)