पूजाचं लग्न होऊन चार महिने झालेत आणि आज तिची पहिली मंगळागौर. पूजा बंगळुरूत वाढलेली, सॉफ्टवेअर इंजिनिअर — तिने झिम्मा-फुगडी फक्त चित्रपटांत पाहिलेली. सासूबाई विमलताई कडक, नियमांच्या पक्क्या. आणि येणाऱ्या पाहुण्या — 'मंगळागौर स्पेशालिस्ट' भोसले आत्या, नाकात बोलणाऱ्या कुलकर्णी मामी, आणि उखाण्यांच्या बादशहा गोडबोले मावशी! पूजा घाबरलेली — पण रात्र जसजशी पुढे जाते, तसं कळतं की सासूबाईंच्या कडकपणामागे एक जुनं दुःख आणि नव्या सुनेसाठी अपार माया दडलीय.

पात्रं

लागणारं साहित्य

मंगळागौरीची पूजा मांडणी — चौरंग, गौरीची मूर्ती किंवा प्रतिमा, फुलं, पत्री (सोळा प्रकारची पानं — खरी किंवा कागदी), पणत्या, दिव्याची आरास, नवी नऊवारी किंवा सहावारी साड्या, गजरे, हळदीकुंकवाचा करंडा, सुपं (खेळांसाठी), रांगोळी, फराळाचं ताट, पहाटेचा 'कोंबडा' आवाज, पूजाचा लॅपटॉप

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: दिवाणखाना — एका बाजूला मंगळागौरीची पूजा मांडलेली (चौरंग, फुलं, पणत्या), मधोमध मोकळी जागा खेळांसाठी. प्रकाश: सुरुवातीला संध्याकाळ, मग रात्र (पणत्यांचा उबदार प्रकाश), शेवटी पहाटेचा केशरी प्रकाश.
• मंगळागौरीचे खेळ: झिम्मा, फुगड्यांचे विविध प्रकार, पिंगा, गाठोडं, सूप, कोंबडा, आगोटा-पागोटा, लाट्या बाई लाट्या, किस बाई किस — असे अनेक पारंपरिक खेळ आहेत. नाटकात त्यातले काही दाखवले आहेत. तुमच्या मंडळातल्या जाणकार बायकांकडून खेळ नीट शिकून घ्या — आणि प्रयोगात खरे खेळा. हाच नाटकाचा प्राण आहे.
• उखाणे: गोडबोले मावशींचे उखाणे पारंपरिक धाटणीचे आहेत. तुमच्या कलाकारांना स्वतःचे उखाणे घालायची मुभा द्या — प्रत्येक प्रयोग वेगळा आणि ताजा वाटेल.
• विमलताईंचा प्रसंग (प्रवेश ४): संपूर्ण नाटक हसरं आहे, पण हा एक प्रसंग थांबून, शांत घ्या. सगळे खेळ थांबतात, फक्त विमलताई बोलतात. मग पुन्हा उत्साह.
• मंगळागौरीबद्दल: लग्नानंतर पहिली पाच वर्षं श्रावणातल्या मंगळवारी नवविवाहिता गौरीची (पार्वतीची) पूजा करतात. पूजेनंतर रात्री जागरण — खेळ, गाणी, उखाणे. पहाटे आरती करून जागरण संपतं.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ५ मि., ३ — ६ मि., ४ — ५ मि., ५ — ५ मि.

संहिता

प्रवेश १ — घाबरलेली सून

(श्रावणातला पहिला मंगळवार, दुपार. दिवाणखाना. विमलताई पूजेची तयारी करतायत — पत्री निवडतायत. पूजा लॅपटॉपवर, कानाला हेडफोन. राहुल शेजारी.)

विमलताई: पूजा! अगं, लॅपटॉप बंद कर. संध्याकाळी सहाला सगळ्या येतील. अजून पत्री लावायच्या, रांगोळी काढायचीय, तुझी साडी नेसायचीय!

पूजा: (हेडफोन काढत) हो आई, फक्त फाइव्ह मिनिट्स. एक कॉल आहे — क्लायंटचा.

विमलताई: मंगळागौरीच्या दिवशी क्लायंट? गौरीला सांग, क्लायंट थांबेल!

राहुल: (हसत) आई, गौरी सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट करत नाही.

विमलताई: आणि तू पण शहाणपणा करू नकोस. संध्याकाळी तू घराबाहेर. आज बायकांची रात्र.

राहुल: (पूजाकडे पाहून) मी जातो. बेस्ट ऑफ लक! (कुजबुजत) आत्या आल्या की फुगडीला नाही म्हणू नको — नाहीतर आत्या पुढची पाच वर्षं आठवण करून देतील!

(राहुल जातो. विमलताई स्वयंपाकघरात जातात. पूजा लॅपटॉप बंद करते आणि घाबरून फोन काढते.)

पूजा: (फोनवर, हळू आवाजात) हॅलो, आई? आई, मला खूप टेन्शन आलंय. आज रात्री मंगळागौर आहे — आणि मला एकही गेम येत नाही! फुगडी… झिम्मा… यूट्यूबवर पाहिलं, पण ते लोक गोल गोल फिरतात, मला चक्कर येईल! आणि उखाणा! आई, मला एकही उखाणा पाठ नाही! सासूबाई… सासूबाई म्हणतील, 'बंगळुरूची सून, काहीच येत नाही!'

(स्नेहा येते. पूजाचं बोलणं ऐकलेलं. हसते.)

स्नेहा: वहिनी! फोन ठेवा. घाबरू नका! मी आहे ना. (पूजाचा हात धरत) झिम्मा सोपा आहे — टाळ्या आणि पावलं. आणि फुगडी — फक्त हात घट्ट धरायचे आणि डोळे समोरच्या माणसाच्या डोळ्यांवर — मग चक्कर नाही येत.

पूजा: आणि उखाणा? स्नेहा, उखाणा कसा घेतात?

स्नेहा: सोपं! आधी काहीतरी छान ओळ, मग 'रावांचं नाव घेते…' आणि मग दादाचं नाव. उदाहरणार्थ — 'सोन्याच्या ताटात, चांदीची वाटी; राहुलरावांचं नाव घेते, तुमच्यासाठी!'

पूजा: (पाठ करायचा प्रयत्न करत) सोन्याच्या ताटात… चांदीची… प्लेट? वाटी! वाटी! (डोक्याला हात लावत) स्नेहा, मी नक्की गोंधळ घालणार!

(विमलताई स्वयंपाकघरातून येतात. पूजाचा चेहरा पाहतात.)

विमलताई: (कडक आवाजात) पूजा, साडी नेसायला चल. नऊवारी. आणि नाकातली नथ घाल — आत्या येणार आहेत, त्या नथ बघतात.

पूजा: (घाबरून) नऊवारी? आई, मी कधी नेसली नाही…

विमलताई: (थोडा वेळ तिच्याकडे पाहतात, मग आवाज मऊ होतो) मी नेसवते. चल.

(दोघी आत जातात. स्नेहा प्रेक्षकांकडे वळते.)

स्नेहा: (प्रेक्षकांकडे) आईचा आवाज कडक आहे, पण हात मऊ आहेत. माझ्या लग्नाच्या वेळी पण असंच होतं. बघा आता — आजची रात्र गमतीची आहे!

प्रवेश २ — पाहुण्या आल्या

(संध्याकाळ. पूजा मांडलेली — पणत्या, फुलं, पत्री. पूजा नऊवारीत, नथ घालून — सुंदर पण अवघडलेली. दारावरची बेल. भोसले आत्या, कुलकर्णी मामी, गोडबोले मावशी आणि इतर सुवासिनी येतात.)

भोसले आत्या: (आत येताच, हात पसरत) कुठे आहे आमची नवी सूनबाई? (पूजाला पाहून, गोल फिरवत) अरे वा! नऊवारी! नथ! विमल, सून तर एकदम जुन्या फोटोतून आल्यासारखी दिसतेय!

कुलकर्णी मामी: (नाकात) हं… छान आहे. पण आमच्या वेळी नऊवारीचा काष्टा जरा जास्त घट्ट असायचा. (पूजाच्या पदराला हात लावत) हा पदर पण… जरा उजवीकडे.

विमलताई: (पुढे येत) मामी, मी नेसवलीय. पदर बरोबर आहे.

(पूजा आश्चर्याने सासूबाईंकडे पाहते.)

गोडबोले मावशी: (हसत, हात जोडून) चला, आधी उखाणा! आल्या आल्या सुनेचा उखाणा! नियम आहे!

पूजा: (घाबरून, स्नेहाकडे पाहते. स्नेहा इशारा करते. पूजा घसा खाकरते.) अं… सोन्याच्या ताटात… चांदीची… (अडखळते) …लॅपटॉप!

(सगळ्या हसतात. पूजा शरमेने लाल.)

कुलकर्णी मामी: (नाकात) लॅपटॉप? आमच्या वेळी…

पूजा: (घाईने) सॉरी! थांबा! पुन्हा! (डोळे मिटून, एका दमात) सोन्याच्या ताटात, चांदीची वाटी; राहुलरावांचं नाव घेते, तुमच्यासाठी!

(टाळ्या. पूजा सुटकेचा श्वास सोडते.)

गोडबोले मावशी: शाब्बास! पहिला उखाणा, म्हणजे पहिलं पाऊल. आता माझा ऐका — (हात उंचावत) 'श्रावणाच्या सरी, हिरवीगार रानं; मंगळागौरीच्या रात्री, सुनेचं कौतुक मनानं!'

(टाळ्या. सगळ्या पूजेच्या ठिकाणी जातात. पूजा आणि विमलताई पुढे बसतात.)

विमलताई: चला, पूजा सुरू करू. पूजा, ही पत्री — सोळा प्रकारची पानं. बेल, तुळस, दुर्वा, आघाडा, शमी… प्रत्येक पान गौरीला अर्पण करायचं.

पूजा: (पानं हातात घेत, उत्सुकतेने) आई, सोळाच का?

विमलताई: (हसत) आमच्या आजीने हा प्रश्न कधी विचारला नाही. तू विचारलास, म्हणजे तू खरं समजून घेतेयस. श्रावणात निसर्ग भरभरून फुलतो. ही पानं म्हणजे त्या निसर्गाचं प्रतीक. गौरी म्हणजे पार्वती — निसर्गाची देवी. नव्या सुनेने तिची पूजा करायची, म्हणजे निसर्गासारखं संसारही फुलावं.

(पूजा मन लावून पानं वाहते. आरती. घंटा. सगळ्या हात जोडतात.)

भोसले आत्या: (उठत, पदर खोचत) झाली पूजा! आता — जागरण! आणि जागरण म्हणजे खेळ! सूनबाई, तयार?

पूजा: (गिळत) …तयार?

प्रवेश ३ — खेळांची रात्र

(रात्र. पणत्यांचा प्रकाश. सगळ्या गोल करून उभ्या. मधोमध भोसले आत्या.)

भोसले आत्या: पहिला खेळ — झिम्मा! सगळ्या गोल करा. टाळी — पाऊल — टाळी — गिरकी! चला!

(सगळ्या झिम्मा खेळू लागतात — गोल फिरत, टाळ्या वाजवत. पूजा आधी अडखळते, मग स्नेहाकडे पाहून ताल पकडते.)

गीत: झिम्मा गं झिम्मा, श्रावणाचा झिम्मा टाळी वाजे, पैंजण वाजे, नाचे नवी पूजा गोल गोल फिरू, हात हातात धरू गौरीच्या अंगणात, आनंदाचा सूर भरू

कुलकर्णी मामी: (धापा टाकत) आमच्या वेळी… आम्ही… एक तास… झिम्मा खेळायचो!

गोडबोले मावशी: आणि आता दहा मिनिटांत तुमचा श्वास गेला, मामी!

(हशा.)

भोसले आत्या: दुसरा खेळ — फुगडी! जोड्या करा. सूनबाई, तुझी जोडी — मी!

पूजा: (घाबरून) आत्या, तुम्ही? पण तुम्ही तर… वीस फुगड्या…

भोसले आत्या: (हसत, हात पुढे करत) घाबरू नकोस. हात घट्ट धर. पाय एकत्र. डोळे माझ्याकडे. आणि फीर!

(दोघी फुगडी घालतात — आधी हळू, मग वेगात. सगळ्या टाळ्या वाजवत मोजतात — 'एक! दोन! तीन!… दहा!' पूजा हसतेय, केस विस्कटलेले.)

सगळ्या: …पंधरा! सोळा! सतरा!

भोसले आत्या: (थांबत, धापा टाकत) बस! बस! अठरा! (पूजाकडे थक्क होऊन) अगं, बंगळुरूची सून मला थकवते? माझ्या आयुष्यात हे पहिल्यांदा!

पूजा: (हसत, श्वास घेत) आत्या, मी जिममध्ये रोज स्पिनिंग क्लास करते!

भोसले आत्या: स्पिनिंग? आम्ही त्याला फुगडी म्हणतो!

(प्रचंड हशा. पुढचा खेळ.)

स्नेहा: आता — सूप! वहिनी, हे बघा — सूप हातात घेऊन, गुडघ्यावर बसून, पुढे-मागे हलायचं — जसं धान्य पाखडतो तसं!

(सगळ्या सूप घेऊन खेळतात. पूजा मन लावून करते. मग 'कोंबडा' — खाली बसून उड्या मारत पुढे जायचं. कुलकर्णी मामी अडकून पडतात, सगळ्या त्यांना उचलतात — हशा.)

कुलकर्णी मामी: (उठत, नाक वर करत) आमच्या वेळी… अं… आमच्या वेळी पण मी कोंबड्यात पडायचे. (थांबून, हसत) पण आता उठायला चार जणी लागतात!

गोडबोले मावशी: आता उखाण्यांची लढाई! सासू विरुद्ध सून! विमल, तू आधी!

विमलताई: (संकोचत, मग हसून) 'संसाराच्या वेलीला, आली नवी कळी; सुनेच्या रूपाने, लक्ष्मी आली घरी.'

(सगळ्या 'वा वा!' करतात. पूजा भारावून सासूबाईंकडे पाहते.)

पूजा: (उत्साहाने, स्वतःचा उखाणा जुळवत) अं… 'बंगळुरूहून आले, शिकले नवे खेळ; आईंच्या मायेने, जुळले नात्यांचे मेळ!'

(क्षणभर शांतता. मग विमलताईंचे डोळे भरून येतात. त्या उठतात आणि हळूच पूजेच्या ठिकाणाकडे निघून जातात.)

स्नेहा: (काळजीने) आई?

प्रवेश ४ — सासूबाईंची आठवण

(खेळ थांबलेत. प्रकाश मंद. विमलताई गौरीसमोर बसलेल्या, डोळे पुसत. पूजा हळूच जवळ जाऊन बसते.)

पूजा: (हळू आवाजात) आई… मी काही चुकीचं बोलले का?

विमलताई: (मान हलवत) नाही गं, बाळा. उलट… खूप बरोबर बोललीस. (थांबून, गौरीकडे पाहत) पूजा, माझी पहिली मंगळागौर आठवली. चाळीस वर्षांपूर्वी. मी गावाकडची, साधी मुलगी. शहरात लग्न झालं. माझ्या सासूबाई… खूप कडक होत्या. मंगळागौरीला सगळ्या बायका आल्या, आणि मला फुगडी नीट येत नव्हती. मी पडले. सगळ्या हसल्या. आणि सासूबाई सगळ्यांसमोर म्हणाल्या — 'गावंढळ सून आणली, काहीच येत नाही.'

(शांतता. भोसले आत्या, मामी, मावशी सगळ्या ऐकतायत. भोसले आत्या खाली मान घालतात.)

विमलताई: त्या रात्री मी पहाटेपर्यंत रडले. आणि ठरवलं — माझ्या घरी जी सून येईल, तिला मी असं कधीच वाटू देणार नाही. (पूजाकडे पाहत) म्हणून मी तुला नऊवारी स्वतः नेसवली. आत्याला आधीच सांगून ठेवलं होतं — फुगडीत सुनेला सांभाळून घ्या. मी कडक बोलते, कारण… कारण मला भीती होती, कोणी तुझ्यावर हसेल. आणि तू… तू आज इतक्या आनंदाने खेळलीस, आणि माझ्यावर उखाणा घेतलास — मला वाटलं, चाळीस वर्षांची जखम आज भरली.

(पूजा डोळे पुसते. विमलताईंना मिठी मारते.)

पूजा: आई… मला वाटायचं, तुम्हाला मी आवडत नाही. बंगळुरूची, इंग्रजीत बोलणारी, स्वयंपाक नीट न येणारी…

विमलताई: (तिच्या डोक्यावरून हात फिरवत) वेडी आहेस. तू मला आवडतेस, कारण तू प्रश्न विचारतेस. 'सोळाच का?' विचारलंस. मी चाळीस वर्षांत कधी विचारलं नाही. तू शिकतेस, आणि मला पण शिकवतेस.

भोसले आत्या: (पुढे येत, आवाज भरून आलेला) विमल… त्या तुझ्या पहिल्या मंगळागौरीला मी पण होते. आणि मी पण हसले होते. (हात जोडत) चाळीस वर्षं उशिरा — पण माफ कर.

विमलताई: (हसत, डोळे पुसत) आत्या, आज तुम्ही माझ्या सुनेबरोबर अठरा फुगड्या घातल्यात. चाळीस वर्षांचं व्याज फिटलं!

(सगळ्या हसतात. वातावरण पुन्हा उजळतं.)

गोडबोले मावशी: (पुढे येत) याच्यावर एक उखाणा झालाच पाहिजे! 'जुन्या जखमा भरल्या, नव्या नात्याच्या धाग्यात; सासू-सून मैत्रिणी, मंगळागौरीच्या रात्रीत!'

कुलकर्णी मामी: (नाकात, पण हसत) आमच्या वेळी… (थांबते, मग) नाही, आमच्या वेळी असं नव्हतं. आताचंच बरं आहे!

(सगळ्या टाळ्या वाजवतात.)

प्रवेश ५ — पहाट

(पहाटेचे पाच. केशरी प्रकाश. सगळ्या थकलेल्या, पण आनंदी. काही जणी भिंतीला टेकून. पूजा आणि स्नेहा अजूनही उत्साहात.)

पूजा: आत्या! अजून एक खेळ! तो — 'आगोटा पागोटा'!

भोसले आत्या: (डोळे चोळत) अगं, पाच वाजले! तुला थकवा नाही येत?

पूजा: नाही! आणि आता मी तुम्हाला एक नवा खेळ शिकवते — बंगळुरूचा!

सगळ्या: बंगळुरूचा?

पूजा: (हसत) 'उखाणा रॅप'! मी ताल धरते, तुम्ही उखाणा म्हणायचा! (टाळ्यांनी ठेका धरते — धप-धप-टाळी) गोडबोले मावशी — गो!

गोडबोले मावशी: (गोंधळून, मग ठेक्यात) 'श्रावणाच्या मंगळवारी, गौरीची पूजा; गोडबोल्यांच्या घरात, मीच राजा!'

(सगळ्या हसत टाळ्या वाजवतात.)

कुलकर्णी मामी: (ठेक्यात, नाकात) 'आमच्या वेळी नव्हता, रॅप-बीप-फॅप; पण आज मी पण म्हणते — याला म्हणतात टॉप!'

(प्रचंड हशा.)

(कोंबड्याचा आवाज — 'कुकूऽऽचकू!' दारावरची बेल. राहुल येतो, झोपाळलेला.)

राहुल: आई… सकाळ झाली… मी आत येऊ? की अजून बायकांचं राज्य?

विमलताई: ये. पण आधी तुझ्या बायकोचा उखाणा ऐक. (पूजाकडे पाहत) पूजा, आजचा शेवटचा उखाणा — तुझा.

पूजा: (उठते, राहुलकडे पाहते, मग विमलताईंकडे) 'मंगळागौरीच्या रात्री, शिकले झिम्मा-फुगडी; राहुलरावांचं नाव घेते — पण आज खरी मैत्रीण भेटली, माझी सासूबाई गोडी!'

(विमलताई हसत पूजाला जवळ घेतात. राहुल थक्क होऊन पाहतो.)

राहुल: (प्रेक्षकांकडे) काल रात्री बायको घाबरलेली होती. आज सकाळी आई आणि बायको — दोघी मैत्रिणी. आणि मी — बाहेरचा! मंगळागौरीची रात्र खरंच जादूची असते!

विमलताई: चला, आरती. पहाटेची आरती करून जागरण पूर्ण.

(सगळ्या गौरीसमोर उभ्या राहतात. पूजा आणि विमलताई मिळून आरतीचं ताट धरतात. मग शेवटचं गाणं.)

गीत: श्रावणाची रात्र, गौरीचा जागर झिम्मा फुगडीत, रंगलं सारं घर जुनी सासू, नवी सून, एका ताटात दिवा नात्यांच्या धाग्यात, गुंफला प्रेमाचा ठेवा पहाट झाली, कोंबडा आरवला मंगळागौरीच्या कृपेने, संसार फुलला

सगळ्या: (हात जोडून) मंगळागौरी माते की — जय!

पूजा: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) माझ्यासारख्या घाबरलेल्या सगळ्या नव्या सुनांसाठी — मंगळागौर म्हणजे परीक्षा नाही. फुगडी चुकली, उखाणा अडखळला, तरी हरकत नाही. ही रात्र आहे — नवीन घरातल्या बायकांशी मैत्री करायची.

विमलताई: (तिच्या बाजूला येऊन) आणि सगळ्या सासवांसाठी — आपली पहिली मंगळागौर आठवा. आणि तुमच्या सुनेची पहिली मंगळागौर — तिच्या आयुष्यातली सगळ्यात सुंदर रात्र होऊ द्या.

(सगळ्या एकत्र एक शेवटची फुगडी घालतात. पडदा.)