अर्जुन — इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेतला बारा वर्षांचा मुलगा. घरी आजीशी मराठीत बोलायला त्याला लाज वाटते, आणि शाळेच्या गेटवर आजी 'अर्जुना, डबा विसरलास रे!' म्हणाली की तो लपतो. मराठी भाषा दिनाला वर्गात भाषण द्यायचंय — आणि अर्जुनकडे एकही शब्द नाही. त्या रात्री त्याच्या स्वप्नात येते — 'मायबोली'. नऊवारी नेसलेली, सोबत तिच्या लेकी — मालवणी, वऱ्हाडी, अहिराणी — आणि ज्ञानेश्वर-तुकारामांच्या ओव्या. एका रात्रीच्या प्रवासात अर्जुनला कळतं — त्याची भाषा ही लाजेची नाही, अभिमानाची गोष्ट आहे.

पात्रं

लागणारं साहित्य

शाळेचं दप्तर, डबा, फळा, मायबोलीचा पोशाख (नऊवारी, नथ, मोत्यांच्या माळा), तीन लेकींचे पारंपरिक पोशाख, टाळ, एक मोठं जुनं पुस्तक (ज्ञानेश्वरी), अक्षरांचे मोठे कार्ड (अ, आ, क, ख…), 'मराठी भाषा गौरव दिन' फलक, आजीची चादर, पाळण्याचं चित्र

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: तीन जागा — अर्जुनची खोली (रात्र), शाळेचा वर्ग, आणि 'स्वप्नभूमी' (मंच मोकळा, मागे अक्षरांनी भरलेला पडदा — देवनागरी अक्षरं मोठी लिहून चिकटवा).
• बोलीभाषा: मालवणी, वऱ्हाडी आणि अहिराणी बोलींचे संवाद त्या भागातल्या कोणाकडून तरी तपासून घ्या, आणि नीट उच्चार शिका. बोलीची टिंगल नको — प्रत्येक बोलीचा गोडवा दाखवायचा आहे.
• संतवाङ्मय: ज्ञानेश्वरीतली 'माझा मराठाचि बोलु कवतुकें, परि अमृतातेंहि पैजासीं जिंके' ही ओवी आणि तुकारामांचा 'आम्हा घरी धन शब्दांचीच रत्ने' हा अभंग — दोन्ही शेकडो वर्षं जुने, सगळ्यांचे. चालीत म्हणा.
• माहिती: २७ फेब्रुवारी हा कवी कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर) यांचा जन्मदिवस 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा होतो. ऑक्टोबर २०२४ मध्ये केंद्र सरकारने मराठीला 'अभिजात भाषे'चा दर्जा दिला.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ४ मि., ३ — ५ मि., ४ — ५ मि., ५ — ४ मि.

संहिता

प्रवेश १ — लाजेचा डबा

(शाळेचं गेट, सकाळ. अर्जुन, रिया आणि कबीर इंग्रजीत गप्पा मारत येतात. मागून आजी धावत येते — हातात डबा.)

कबीर: Bro, did you watch the match last night? Insane!

अर्जुन: Yeah, totally! That last over was—

आजी: (मागून, मोठ्याने) अर्जुना! ए अर्जुना! डबा विसरलास रे! आज तुझ्या आवडीची थालीपिठं केलीत!

(अर्जुन गोठतो. रिया आणि कबीर वळून पाहतात. अर्जुन लाल होतो.)

अर्जुन: (घाईने आजीकडे जात, कुजबुजत) आजी! इथे नको! मी… मी कॅन्टीनमधून घेतलं असतं!

आजी: (डबा हातात देत, प्रेमाने) कॅन्टीनचं खाऊ नको रे बाळा, पोट बिघडतं. आणि हे बघ — लोण्याचा गोळा पण ठेवलाय!

कबीर: (हसत) Arjun, who's that? What's थालीपीठ? Sounds like some alien food!

अर्जुन: (घाईने, इंग्रजीत) Nothing, she's… just my… she's from the village. Let's go!

(अर्जुन डबा दप्तरात कोंबून पळतो. आजी तिथेच उभी राहते. तिचा चेहरा पडतो. हळूच परत जाते.)

(वर्ग. डिसूझा मॅडम फळ्यावर लिहितात: 'मराठी भाषा गौरव दिन — २७ फेब्रुवारी'.)

डिसूझा मॅडम: मुलांनो, पुढच्या आठवड्यात मराठी भाषा दिन. प्रत्येकाने दोन मिनिटं भाषण द्यायचं — विषय: 'माझी मायबोली'. आणि भाषण मराठीतच!

सगळी मुलं: (कुरकुरत) मराठीत? Ma'am!

डिसूझा मॅडम: (हसत) हो, मराठीत. मी गोव्याची आहे — माझी मातृभाषा कोंकणी. पण मी मराठी शिकले, कारण मला ती आवडली. तुमची तर ही मायबोली आहे!

अर्जुन: (हळूच, कबीरला) मायबोली? मला तर नीट मराठी वाचताही येत नाही.

(संध्याकाळ. अर्जुनची खोली. तो कागद-पेन घेऊन बसलाय. कागद कोरा. आजी जेवणाचं ताट घेऊन येते.)

आजी: अर्जुना, जेव. आणि… (थांबून, हळूच) सकाळी तू माझी ओळख करून दिली नाहीस. 'गावाकडची' म्हणालास. (हसायचा प्रयत्न करत) बरोबर आहे — मी गावाकडचीच आहे.

अर्जुन: (अपराधीपणाने, पण चिडून) आजी, सगळे इंग्रजीत बोलतात तिथे! आणि तू मोठ्याने मराठीत… सगळे हसले असते!

आजी: (शांतपणे) हसले असते, तर हसू दे ना. आपली भाषा बोलायची लाज? (ताट ठेवत) बाळा, तू लहान होतास, तेव्हा मी तुला 'निज रे निज' म्हणून झोपवायचे. तू पहिला शब्द बोललास — 'आई'. इंग्रजीत नाही. (जाते)

(अर्जुन ताटाकडे पाहतो. मग कोऱ्या कागदाकडे. डोकं टेबलवर टेकवतो. दिवे मंद होतात.)

अर्जुन: (झोपेत पुटपुटत) माझी… मायबोली… काय लिहू…

प्रवेश २ — मायबोली भेटते

(स्वप्नभूमी. मागे अक्षरांनी भरलेला पडदा. मंद सोनेरी प्रकाश. घुंगरांचा आवाज. मायबोली येते — नऊवारी, नथ, मोत्यांच्या माळा. अर्जुन जागा होतो, आजूबाजूला पाहतो.)

अर्जुन: (गोंधळून) हे… कुठे आहे मी? (अक्षरांकडे पाहत) अ… क… ज्ञ…

मायबोली: (प्रेमाने, पण थोडी दुखावलेली) ओळखलंस मला, अर्जुन?

अर्जुन: (डोकं हलवत) नाही… तुम्ही कोण?

मायबोली: (उसासा टाकत) हेच तर दुःख आहे. तू मला रोज ऐकतोस, पण ओळखत नाहीस. मी मायबोली. मराठी. तुझ्या आजीची भाषा, तुझ्या आईची भाषा — आणि तुझी पण.

अर्जुन: (थक्क) भाषा… माणसासारखी?

मायबोली: हो. मी जिवंत आहे — जोपर्यंत कोणी मला बोलतं. ज्या दिवशी सगळे बोलणं थांबवतील, त्या दिवशी मी… (थांबते) …जगात दर काही आठवड्यांनी एक भाषा मरते, अर्जुन. शेवटचा बोलणारा गेला की भाषा पण जाते.

अर्जुन: (हळूच) पण… मराठी तर कोट्यवधी लोक बोलतात ना?

मायबोली: (हसत) हो! आठ कोटींहून जास्त. जगातल्या सगळ्यांत जास्त बोलल्या जाणाऱ्या भाषांपैकी एक. पण तुझ्यासारखी मुलं लाजू लागली, तर पन्नास वर्षांनी? (अर्जुनसमोर बसत) सकाळी तू तुझ्या आजीला 'गावाकडची' म्हणालास. आणि मला पण. मला वाईट वाटलं.

अर्जुन: (खाली मान घालत) सॉरी… म्हणजे… माफ करा.

मायबोली: (हसत) बघ — 'माफ करा' आलं ना तोंडात! मी तुझ्या आतच आहे. फक्त तुला माझी ओळख करून घ्यायचीय. चल, माझ्या घरी — मी तुला माझ्या लेकींना भेटवते!

(मायबोली टाळी वाजवते. तीन लेकी नाचत येतात — मालवणी, वऱ्हाडी, अहिराणी.)

प्रवेश ३ — मायबोलीच्या लेकी

मालवणी: (उड्या मारत, कोकणी हेलात) काय रे बाबा, हो कोण चेडू? शहरातलो वाटता! माका मालवणी म्हणतत — कोकणाची! आमच्या घरात माशाचो कालवण, सोलकढी आणि समुद्राचो वारो!

अर्जुन: (गोंधळून) हे… पण हे मराठी आहे?

मायबोली: (हसत) हो! मराठीची एक बोली. माझी लेक. कोकणात अशी बोलतात.

वऱ्हाडी: (ठसक्यात, हात कमरेवर) अन् मी वऱ्हाडी! विदर्भाची! काय म्हणता बाप्पा? आमच्याकडं उन्हाळ्यात पारा पंचेचाळीसवर जातो, पण माणसं मात्र थंड डोक्याची! आम्ही 'काय करून राहिला' म्हणतो, तुम्ही पुण्यात 'काय करतोयस' म्हणता!

अहिराणी: (गोड आवाजात, गुणगुणत) आणि मी अहिराणी — खानदेशाची. आमच्या बोलीत गाणी फार गोड. आम्ही 'काय करी राह्यना' म्हणतो! (हसते)

अर्जुन: (हसत) म्हणजे एकाच भाषेचे इतके प्रकार?

मायबोली: (अभिमानाने) अजून कितीतरी! कोल्हापुरी, आगरी, झाडीबोली, डांगी, कोळी… म्हण आहे ना — 'बारा कोसांवर भाषा बदलते'. प्रत्येक बोली म्हणजे माझा एक दागिना. मालवणी माझी नथ, वऱ्हाडी माझा ठसका, अहिराणी माझा गोडवा.

(मायबोली अर्जुनला एक खेळ देते.)

मायबोली: आता एक खेळ. मी तुला काही मराठी शब्द देते — तू त्यांना इंग्रजी शब्द सांग. चल — 'कंटाळा'!

अर्जुन: सोपं! Boredom!

मायबोली: नाही. कंटाळा म्हणजे फक्त बोअर होणं नाही. आळस, नकोसं वाटणं, थोडं दमणं, थोडा वैताग — सगळं मिळून कंटाळा. पुढचा — 'जिव्हाळा'.

अर्जुन: (विचार करत) Love?

मायबोली: प्रेम वेगळं. जिव्हाळा म्हणजे — आपलेपणाची ऊब. शेजारच्या काकू आजारी पडल्या की आई त्यांना खिचडी नेऊन देते — ते जिव्हाळा. पुढचा — 'माहेर'.

अर्जुन: (अडखळत) Mother's… house? Parents' home?

वऱ्हाडी: (हसत) अरे बाप्पा, माहेर म्हणजे फक्त घर नाही रे! तिथली माणसं, तिथली माती, तिथल्या आठवणी, आणि तिथे गेल्यावर जो आराम वाटतो — ते सगळं!

मायबोली: आणि 'हुरहूर'? 'आपुलकी'? 'अप्रूप'? 'ओढ'?

अर्जुन: (थक्क होऊन, हळूच) याला… इंग्रजीत एक शब्दच नाही.

मायबोली: (हसत) बघितलंस? प्रत्येक भाषेत काही भावना अशा असतात, ज्या फक्त त्याच भाषेत पूर्ण सांगता येतात. मी तुला इंग्रजी सोडायला सांगत नाही — इंग्रजी शिक, जर्मन शिक, जपानी शिक! पण मला विसरू नकोस. कारण मी गेले, तर हे शब्द पण जातील — आणि त्यांच्यासोबत त्या भावनाही.

अहिराणी: (अर्जुनचा हात धरत) आणि आमच्या म्हणी! ऐक — 'नाचता येईना अंगण वाकडे'!

मालवणी: 'उथळ पाण्याला खळखळाट फार'!

वऱ्हाडी: 'आधी पोटोबा, मग विठोबा'!

अर्जुन: (हसत) शेवटची माझ्या आजीची आवडती आहे! ती रोज म्हणते — जेवायला बसताना!

मायबोली: (डोळे चमकून) बघ! तुझ्या आजीच्या तोंडी मीच तर आहे.

प्रवेश ४ — ओवी आणि अभंग

(टाळांचा आवाज. ओवी आणि अभंग — भगवे-पांढरे पोशाख, हातात टाळ — येतात. मायबोली हात जोडते.)

मायबोली: अर्जुन, आता माझ्या सगळ्यांत मोठ्या संपत्तीला भेट. माझे दागिने तू पाहिलेस, आता माझा मुकुट पाहा.

ओवी: (शांत, धीरगंभीर) मी ज्ञानेश्वरीची ओवी. सातशेहून अधिक वर्षांपूर्वी, नेवाशाच्या मंदिरात, एका सोळा वर्षांच्या मुलाने — ज्ञानेश्वरांनी — संस्कृतमधली भगवद्गीता सामान्य माणसाच्या मराठीत सांगितली. तेव्हा पंडित म्हणायचे — ज्ञान फक्त संस्कृतमध्ये. ज्ञानेश्वर म्हणाले — नाही, माझ्या मराठीत पण!

अर्जुन: (थक्क) सोळा वर्षांचा? माझ्यापेक्षा फक्त चार वर्षं मोठा?

ओवी: हो. आणि ऐक त्यांनी मराठीबद्दल काय लिहिलं — (चालीत, टाळ वाजवत) 'माझा मराठाचि बोलु कवतुकें, परि अमृतातेंहि पैजासीं जिंके.' म्हणजे — माझी मराठी इतकी गोड आहे, की ती अमृताशीसुद्धा पैज जिंकेल!

अभंग: (उत्साहाने, टाळ वाजवत) आणि मी तुकारामांचा अभंग! देहूचे वाणी, साधे संसारी — पण त्यांच्या अभंगांनी चारशे वर्षं महाराष्ट्राला गायला शिकवलं. आजही वारीत लाखो लोक माझ्या चालीवर नाचतात! ऐक — (चालीत) 'आम्हा घरी धन शब्दांचीच रत्ने, शब्दांचीच शस्त्रे यत्न करू.' म्हणजे — आमच्या घरी शब्द हेच धन, शब्द हीच रत्नं, आणि शब्द हीच शस्त्रं!

(अर्जुन ऐकत राहतो. मग हळूच तो पण टाळ्या वाजवू लागतो.)

मायबोली: ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव, जनाबाई, एकनाथ, रामदास… मग केशवसुत, बालकवी, कुसुमाग्रज, पु. ल., शांता शेळके… आणि आजचे हजारो लेखक, कवी. सातशे-आठशे वर्षांचा माझा खजिना. आणि म्हणूनच २०२४ मध्ये मला 'अभिजात भाषा' म्हणून मान मिळाला.

अर्जुन: (हळूच) आणि मी… मी या खजिन्याचा वारस आहे? आणि मी त्याची लाज बाळगत होतो?

मायबोली: (त्याच्याजवळ बसून, डोक्यावरून हात फिरवत) लाज वाटली, कारण तुला माहीत नव्हतं. आता माहीत आहे. (थांबून) आणि एक शेवटची गोष्ट — तुझी सगळ्यात पहिली मराठी कोणती होती, आठवतं?

अर्जुन: (विचार करत) नाही…

(दूरून, मंद प्रकाशात, आजीचा आवाज — अंगाई गुणगुणत.)

आजी (दूरून): (गुणगुणत) निज रे निज, माझ्या बाळा, निज रे निज… चांदोबा आला, गोष्ट घेऊन आला…

(अर्जुनचे डोळे भरून येतात.)

मायबोली: (हळूच) ही. तुझी पहिली मराठी. तुझ्या आजीची अंगाई. आणि सकाळी, शाळेच्या गेटवर, तू तिलाच लाजलास.

अर्जुन: (डोळे पुसत, उठत) मला… मला आजीकडे जायचंय.

प्रवेश ५ — माझी मायबोली

(सकाळ. अर्जुनची खोली. अर्जुन जागा होतो — कागद आता भरलेला. तो धावत आजीकडे जातो. आजी स्वयंपाकघरात.)

अर्जुन: (आजीला मागून मिठी मारत) आजी!

आजी: (दचकून, हसत) अरे! काय झालं? स्वप्न पडलं का?

अर्जुन: (मिठी न सोडता) आजी, सॉरी. नाही — माफ कर. काल मी तुला 'गावाकडची' म्हणालो. तू गावाकडची नाहीस — तू माझी आजी आहेस. आणि आजपासून मी तुझ्याशी फक्त मराठीत बोलणार. आणि तू मला म्हणी शिकवायच्या — रोज एक!

आजी: (डोळे भरून, हसत) अरे वा! मग आजची म्हण — 'देर आए दुरुस्त आए' — नाही, ती हिंदी! मराठीत — 'उशिरा का होईना, पण सुबुद्धी सुचली'!

(दोघे हसतात.)

(शाळा. मराठी भाषा दिन. फलक. वर्ग. डिसूझा मॅडम. रिया, कबीर. शेवटच्या रांगेत — आजी, अर्जुनने आमंत्रण दिलेली, संकोचून बसलेली.)

डिसूझा मॅडम: आता — अर्जुन!

(अर्जुन पुढे येतो. आधी थोडा घाबरतो. मग आजीकडे पाहतो. आजी हसते. अर्जुन सुरू करतो.)

अर्जुन: (स्पष्ट, अभिमानी आवाजात) नमस्कार. माझ्या भाषणाचा विषय — 'माझी मायबोली'. (थांबून) आठवड्यापूर्वी मला मराठीत बोलायची लाज वाटायची. मी माझ्या आजीला शाळेच्या गेटवर 'गावाकडची' म्हटलं. (आजीकडे पाहत) ती आज इथे बसलीय. आजी, सगळ्यांसमोर — माफ कर.

(वर्ग शांत. आजी डोळे पुसते.)

अर्जुन: मग मला कळलं — माझी भाषा सातशे वर्षांची आहे. एका सोळा वर्षांच्या मुलाने — ज्ञानेश्वरांनी — तिला अमृतापेक्षा गोड म्हटलं. तुकारामांनी तिच्या शब्दांना रत्नं म्हटलं. तिच्याकडे असे शब्द आहेत — जिव्हाळा, माहेर, हुरहूर, आपुलकी — जे इंग्रजीत नाहीत. आणि तिच्या लेकी आहेत — मालवणी, वऱ्हाडी, अहिराणी — प्रत्येकीचा वेगळा गोडवा. (थांबून) मी इंग्रजी शिकणार, आणि अजून भाषा पण. पण माझी पहिली भाषा — माझ्या आजीची अंगाई — ती मी कधीच विसरणार नाही. कारण माणूस कितीही उंच गेला, तरी त्याची मुळं त्याच्या मातीत असतात. आणि माझी माती — मराठी.

(वर्ग टाळ्या वाजवतो. कबीर उभा राहून टाळ्या वाजवतो.)

कबीर: (पुढे येत, संकोचत, मराठीत) अर्जुन… मला पण… थालीपीठ खायचंय. तुझ्या आजीचं.

आजी: (उठून, हसत) ये बाळा, उद्याच! सगळ्यांसाठी करते! लोण्याच्या गोळ्यासकट!

(हशा. मग सगळे कलाकार — मायबोली, तिच्या लेकी, ओवी, अभंग — मागून येतात आणि मुलांमागे उभे राहतात.)

गीत: अ आईचा, म मायेचा, ज्ञ ज्ञानेश्वरांचा मराठी माझी मायबोली, गोडवा अमृताचा मालवणीची नथ, वऱ्हाडीचा ठसका अहिराणीचं गाणं, सह्याद्रीचा मणका जगभर फिरू आम्ही, पण विसरणार नाही आजीची अंगाई, आमची मराठी आई

सगळे: (एकत्र) मराठी आमची मायबोली — अभिमान आमचा!

अर्जुन: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) मित्रांनो, आज घरी जाताना एक काम करा — आजी-आजोबांना एक म्हण विचारा, आणि ती लिहून ठेवा. कारण प्रत्येक आजीकडे एक छोटी ज्ञानेश्वरी असते — फक्त ती आपल्याला वाचता आली पाहिजे!

(पडदा)