सहावी 'अ'मध्ये नवा मुलगा आलाय — समीर. गावाहून आलेला, थोडा अडखळत बोलणारा, जुनी बॅग. वर्गातला 'दादा' विकी आणि त्याची गँग पहिल्याच दिवशी त्याला चिडवू लागते — 'स-स-समीर!' समीरचा बाकावरचा शेजारी ओम चांगला मुलगा आहे — पण विकीची भीती आणि 'मी कशाला मध्ये पडू?' या विचाराने तो गप्प बसतो. एक दिवस विकीची गँग हद्द पार करते. आणि मग ओमला ठरवावं लागतं — गप्प बसणारा प्रेक्षक व्हायचं, की खरा मित्र?

पात्रं

लागणारं साहित्य

वर्गाचे बाक, फळा, दप्तरं, समीरची जुनी, शिवलेली बॅग, समीरची चित्रकलेची वही (आतली चित्रं — छान रंगवलेली), डबा, रंगपेटी, फाटलेलं चित्र (आधी तयार ठेवा), फुटबॉल, मैत्रीचे बँड (राखीसारखे), 'आपला वर्ग — आपले नियम' असा तक्ता

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• संवेदनशील विषय: दादागिरी (बुलिंग) मुलांच्या आयुष्यात खरी असते. चिडवण्याचे प्रसंग खरे वाटायला हवेत — पण अतिरंजित किंवा हिंसक नाहीत. मारामारी दाखवू नका — धक्का, वस्तू हिसकावणं, चिडवणं एवढंच पुरेसं.
• अडखळत बोलणं: समीरच्या बोलण्याची टिंगल प्रेक्षकांनी करू नये, म्हणून ते सहानुभूतीने साकारा. फक्त काही शब्दांत हलकं अडखळणं — अतिरेक नको. शक्य असल्यास वाचा-उपचार तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
• विकी खलनायक नाही: प्रवेश ४ मध्ये विकीच्या घरचं दृश्य त्याचं वागणं समजावतं — माफ करत नाही, पण समजावतं. प्रेक्षकांना विकीबद्दलही थोडी करुणा वाटली पाहिजे.
• मुख्य संदेश — 'प्रेक्षक' बदलू शकतात: दादागिरी थांबवायला सगळ्यात मोठी ताकद गप्प बसणाऱ्या मुलांकडे असते. ओमचा बदल, आणि मग वर्गाचा बदल — हा नाटकाचा कणा.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ४ मि., ३ — ४ मि., ४ — ४ मि., ५ — ४ मि.

संहिता

प्रवेश १ — नवा मुलगा

ओम: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) माझं नाव ओम. सहावी 'अ'. मी चांगला मुलगा आहे — असं सगळे म्हणतात. गृहपाठ वेळेवर, भांडण नाही, शिक्षकांचा लाडका. पण ही गोष्ट आहे, मी कसा 'चांगला' असूनही… चुकलो होतो. आणि मग कसा बदललो.

(वर्ग. सकाळ. मुलं बाकावर. विकी मागच्या बाकावर पाय टेबलवर ठेवून, पिंट्या-बंटी बाजूला. जोशी मॅडम समीरला घेऊन येतात. समीर — जुनी बॅग, खाली मान.)

जोशी मॅडम: मुलांनो, हा समीर. साताऱ्याजवळच्या गावातून आलाय. आजपासून आपल्या वर्गात. समीर, तुझ्याबद्दल काहीतरी सांग.

समीर: (अडखळत, हळू आवाजात) म-माझं नाव स-समीर. मला… चित्रं काढायला आवडतात.

(मागच्या बाकावरून विकीचं दबकं हसणं.)

विकी: (कुजबुजत, पण सगळ्यांना ऐकू येईल असं) स-स-समीर! स-स-साताऱ्याचा!

(पिंट्या आणि बंटी हसतात. काही मुलं पण हसतात. समीर लाल होतो.)

जोशी मॅडम: (वळून) विकी! काय म्हणालास?

विकी: (निरागस चेहरा) काही नाही मॅडम. मी म्हणालो — स्वागत आहे!

जोशी मॅडम: (संशयाने पाहत) हं. समीर, तू ओमच्या शेजारी बस. ओम, त्याला मदत कर.

(समीर ओमच्या बाजूला बसतो. ओम हसतो.)

ओम: हाय, समीर. मी ओम.

समीर: (हळूच हसत) हाय.

(सुट्टीची घंटा. मॅडम जातात. विकी आणि गँग समीरच्या बाकाभोवती.)

विकी: (समीरची बॅग उचलत) ए, स-स-समीर! ही बॅग कुठून आणली? भंगारातून? (बॅगेच्या शिवणीकडे बोट दाखवत) बघा रे — शिवलेली!

पिंट्या: (हसत) आजोबांची असेल!

समीर: (बॅग परत घ्यायचा प्रयत्न करत) द-दे ना… प-प्लीज…

विकी: (बॅग उंच धरत) प-प-प्लीज! अरे वा! बोल ना नीट! एकदा तरी पूर्ण वाक्य बोल!

(समीर ओमकडे पाहतो. ओम खाली पाहतो. पुस्तक उघडतो.)

ओम: (प्रेक्षकांकडे, हळूच) मी पाहिलं. सगळं पाहिलं. पण मी गप्प बसलो. कारण… विकी. गेल्या वर्षी ज्याने विकीला विरोध केला होता, त्याचा डबा रोज कचऱ्यात जायचा. मला वाटलं — माझा काय संबंध? मी काही चुकीचं करत नाहीये ना?

(विकी बॅग समीरच्या अंगावर फेकतो. गँग हसत जाते. समीर बॅग उचलतो, धूळ झटकतो. काहीच बोलत नाही.)

प्रवेश २ — रोज थोडं-थोडं

ओम: (निवेदन) आणि मग हे रोज होऊ लागलं. थोडं-थोडं.

(वेगवेगळे छोटे प्रसंग — प्रकाश बदलत. प्रसंग १: डबा.)

बंटी: (समीरचा डबा उघडत) ई! भाकरी आणि भाजी! पिझ्झा नाही? गावंढळ!

(डबा फिरवत, मुलांना दाखवत. काही हसतात. ओम पाहतो, गप्प.)

(प्रसंग २: वर्गात उत्तर देताना.)

समीर: (उभा राहून, उत्तर देताना) प-प्रकाशसंश्लेषण म्हणजे… व-वनस्पती…

विकी: (मागून, हळूच) व-व-व-वनस्पती… (गँग खुसखुसते)

(समीर थांबतो. उत्तर येत असूनही खाली बसतो.)

(प्रसंग ३: मैदान. फुटबॉल. मुलं संघ निवडतायत.)

विकी: (संघ निवडत) मी, पिंट्या, बंटी, राहुल, ओम… (समीरकडे पाहत) आणि हा? याला कोणी घेणार नाही. हा बोलेपर्यंत मॅच संपेल!

(सगळे हसतात. ओम पण — थोडंसं, नकळत — हसतो. समीरचं लक्ष ओमकडे जातं. ओमचं हसू मावळतं.)

(प्रकाश मंद. मैदानाच्या कोपऱ्यात समीर एकटा, चित्रकलेची वही काढून चित्र काढतोय. ओम हळूच जवळ येतो.)

ओम: (संकोचत) समीर… सॉरी. मी… मी हसायला नको होतं.

समीर: (वहीतून डोकं न काढता) ठ-ठीक आहे. सगळे हसतात.

ओम: (वहीत डोकावत) अरे! हे तू काढलंस? (वही घेतो, पानं उलटतो) हा… हा डोंगर, ही नदी, हा मोर… हे तर फोटोसारखं आहे!

समीर: (पहिल्यांदा हसत) माझ्या गावाचं आहे. माझे आजोबा मला शिकवायचे. ते… ते गेले. म्हणून आम्ही शहरात आलो.

ओम: (हळूच) सॉरी.

समीर: (वहीच्या पानाकडे पाहत) मी बोलताना अडखळतो, पण चित्र काढताना नाही. चित्र काढताना मला कोणी 'स-स-समीर' म्हणत नाही.

(ओम काहीतरी बोलायला तोंड उघडतो — पण विकीचा आवाज येतो, 'ओम! चल, मॅच!' ओम वही परत देतो आणि धावत जातो. समीर एकटा राहतो.)

ओम: (प्रेक्षकांकडे) मी पुन्हा गेलो. त्याला एकटं सोडून. कारण मला विकीच्या संघात राहायचं होतं. (थांबून) तुम्हाला वाटत असेल, मी वाईट आहे. पण खरं सांगू? आपल्यातले बहुतेक जण असेच असतात — वाईट करत नाहीत, पण वाईट होताना पाहतात. आणि गप्प बसतात.

प्रवेश ३ — फाटलेलं चित्र

(वर्ग. जोशी मॅडम.)

जोशी मॅडम: मुलांनो, आनंदाची बातमी! जिल्हा चित्रकला स्पर्धेसाठी आपल्या शाळेतून एक चित्र जाणार आहे. आणि मी निवड केलीय — समीरचं चित्र! 'माझं गाव'!

(काही मुलं टाळ्या वाजवतात. ओम जोरात. विकीचा चेहरा पडतो.)

जोशी मॅडम: समीर, उद्या चित्र मला दे — मी पाठवते. (जाते)

(सुट्टी. समीर वहीतून चित्र काढून, जपून फाईलमध्ये ठेवतो. विकी, पिंट्या, बंटी येतात.)

विकी: (फाईल हिसकावून) बघू रे, स-स-समीरचं महान चित्र!

समीर: (उठत, घाबरून) न-नको! विकी, ते द-दे! ते स्पर्धेसाठी आहे!

विकी: (चित्र बाहेर काढत, पाहत, मग कुत्सितपणे) हे? डोंगर आणि नदी? माझी लहान बहीण पण असं काढते! (चित्र दोन्ही हातांत धरतो)

समीर: (रडवेला) प-प्लीज… ते माझ्या आजोबांचं गाव आहे…

(शांतता. सगळ्या वर्गाचं लक्ष. विकी समीरकडे पाहतो. मग — 'फर्र्र्र' — चित्र फाडतो. दोन तुकडे. मग चार.)

(संपूर्ण वर्ग स्तब्ध. समीर खाली गुडघ्यावर बसतो, तुकडे गोळा करतो. डोळ्यांतून पाणी. काहीच बोलत नाही.)

विकी: (थोडा अस्वस्थ, पण दाखवत नाही) आता… आता काढ नवं! (गँगकडे) चला रे!

(गँग जायला वळते. ओम उभा — मुठी आवळलेल्या. तो समीरकडे पाहतो — मग विकीकडे.)

ओम: (प्रेक्षकांकडे, आवाज थरथरत) त्या क्षणी मला कळलं — मी गप्प बसलो, तर मीही ते चित्र फाडलं. माझ्या गप्प बसण्याने.

(ओम एक पाऊल पुढे टाकतो.)

ओम: (मोठ्याने, थरथरत्या पण ठाम आवाजात) विकी! थांब!

(विकी वळतो. आश्चर्याने.)

विकी: काय? ओम? तू? (हसत) तू याची बाजू घेतोस? मग उद्यापासून तू पण आमच्या संघात नाहीस. आणि तुझा डबा पण…

ओम: (श्वास घेत, पुढे जात) ठेव तुझा संघ. पण आजपासून तू समीरला चिडवलंस, तर मी गप्प बसणार नाही. मी मॅडमना सांगणार. आणि मी समीरच्या बाजूने उभा राहणार.

(शांतता. मग अदिती उठते.)

अदिती: (ओमच्या बाजूला येत) आणि मी पण.

(मग एक मुलगा उठतो. मग दुसरा. मग तिसरा. एकेक करून वर्गातली मुलं ओम आणि समीरच्या बाजूला उभी राहतात. विकी आणि त्याची गँग एकटे पडतात.)

पिंट्या: (हळूच विकीच्या कानात) विकी… सगळे तिकडे गेले…

(बंटी हळूच विकीच्या बाजूतून निघून ओमच्या बाजूला जातो. विकी एकटा. त्याचा चेहरा — राग, मग गोंधळ, मग… भीती. तो वर्गाबाहेर धावतो.)

प्रवेश ४ — विकीचं घर

ओम: (निवेदन) त्या संध्याकाळी मी आणि अदितीने जोशी मॅडमना सगळं सांगितलं. मॅडमनी विकीच्या घरी जायचं ठरवलं. आणि मला सोबत नेलं. तिथे जे दिसलं… त्याने माझा विकीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलला.

(विकीचं घर. संध्याकाळ. विकी कोपऱ्यात बसलेला. त्याचे बाबा संतापलेले, मोठ्याने ओरडत. जोशी मॅडम आणि ओम दाराबाहेर — ऐकतायत.)

विकीचे बाबा: (ओरडत) पुन्हा कमी गुण! गणितात बारा! लाज नाही वाटत? तुझ्या वयाचा असताना मी… नालायक! काहीच येत नाही तुला! शेजारचा मुलगा बघ!

विकी: (हळू आवाजात) बाबा, मी प्रयत्न…

विकीचे बाबा: प्रयत्न? गप्प बस! तुझ्यामुळे मला कुठे तोंड दाखवायला जागा नाही! (हात उगारतात — पण थांबतात, आणि रागाने निघून जातात.)

(विकी एकटा. गुडघ्यात डोकं घालून बसतो. खांदे थरथरतात. ओम दारातून पाहतो — थक्क.)

ओम: (कुजबुजत, मॅडमना) मॅडम… विकी… रडतोय?

जोशी मॅडम: (हळूच) ओम, जे घरी दुखावले जातात, ते कधी कधी बाहेर इतरांना दुखावतात. यामुळे त्याचं वागणं बरोबर होत नाही. पण आपल्याला कळतं — त्यालाही मदतीची गरज आहे.

(मॅडम दार ठोठावतात. विकी दचकून डोळे पुसतो, उठतो.)

विकी: (ओमला पाहून, कडक होत) तू? इथे? माझी मजा बघायला आलास?

ओम: (हळूच, जवळ जात) नाही, विकी. मी… मी फक्त… (थांबतो, मग प्रामाणिकपणे) मी ऐकलं. सॉरी.

(विकी काही बोलत नाही. मग अचानक खाली बसतो.)

विकी: (हळूच, खाली पाहत) रोज असंच होतं. घरी मी 'नालायक'. शाळेत… शाळेत निदान कोणी मला घाबरतं. निदान तिथे मी… मोठा वाटतो. (थांबून) समीरचं चित्र… ते खूप छान होतं. म्हणूनच फाडलं. मला काहीच छान येत नाही.

जोशी मॅडम: (त्याच्याजवळ बसत) विकी, दुसऱ्याला लहान करून कोणी मोठा होत नाही. आणि तुला काहीच येत नाही, हे खरं नाही — तू वर्गातला सगळ्यात चांगला फुटबॉलपटू आहेस. तू नेतृत्व करतोस — मुलं तुझं ऐकतात. फक्त ती ताकद चुकीच्या दिशेने वापरतोस. (थांबून) आणि तुझ्या बाबांशी मी बोलेन. शाळेचे समुपदेशकही बोलतील.

विकी: (डोळे पुसत) मॅडम… समीर… तो मला माफ करेल?

ओम: (हात पुढे करत) त्याला विचारून बघ. तो तुझ्यापेक्षा मोठ्या मनाचा आहे — मला माहीत आहे.

प्रवेश ५ — नवा वर्ग

(दुसऱ्या दिवशी. वर्ग. समीर बाकावर, फाटलेल्या चित्राचे तुकडे चिकटपट्टीने जोडतोय. विकी हळूच येतो. वर्ग शांत.)

विकी: (समीरसमोर उभा, खाली पाहत) समीर…

समीर: (घाबरून वर पाहतो, मग सावरतो) क-काय?

विकी: (थांबून, कष्टाने) सॉरी. मी… मी तुझं चित्र फाडलं. आणि रोज चिडवलं. आणि… (आवाज खाली) मी चुकलो.

(शांतता. सगळा वर्ग पाहतोय.)

समीर: (थोडा वेळ विकीकडे पाहतो. मग चिकटवलेलं चित्र पुढे करतो.) ह-हे बघ. जोडलं. भेगा दिसतात — पण चित्र अजून आहे. (हळूच हसत) आपणही असं जोडू शकतो?

विकी: (आश्चर्याने, मग हसत, डोळे भरून) तू… तू मला माफ करतोस?

समीर: हो. पण एक अट — म-मला फुटबॉल शिकव. माझ्या गावात मैदान नव्हतं.

विकी: (हसत, समीरच्या खांद्यावर हात ठेवत) पक्कं! आणि तू मला चित्र काढायला शिकव. माझा मोर कोंबडीसारखा दिसतो!

(सगळा वर्ग हसतो — पहिल्यांदाच एकत्र, कोणावरही नाही. जोशी मॅडम येतात.)

जोशी मॅडम: (हसत) आनंदाची बातमी! मी जिल्हा स्पर्धेच्या आयोजकांशी बोलले. समीर, तुला नवं चित्र काढायला एक आठवडा मुदत मिळालीय!

समीर: (उत्साहाने) म-मॅडम, मी नवं नाही काढणार. मी हेच पाठवणार — जोडलेलं. आणि नाव बदलणार.

जोशी मॅडम: कोणतं नाव?

समीर: (चित्र उंचावत) 'जोडलेलं गाव'.

(टाळ्या. अदिती फळ्याजवळ जाते आणि एक तक्ता लावते — 'आपला वर्ग — आपले नियम'.)

अदिती: आणि आम्ही सगळ्यांनी मिळून आपल्या वर्गाचे नियम बनवलेत! (वाचते) एक — कोणाचंही दिसणं, बोलणं, कपडे, डबा — यावर हसायचं नाही. दोन — कोणी चिडवत असेल, तर गप्प बसायचं नाही — 'थांब' म्हणायचं. तीन — एकट्याला एकटं सोडायचं नाही. चार — शिक्षकांना सांगणं म्हणजे 'चुगली' नाही — ती मदत आहे. आणि पाच — चूक केली, तर सॉरी म्हणायचं.

(ओम मैत्रीचे बँड घेऊन येतो — सगळ्यांच्या हातात बांधतो. समीर आणि विकीला एकमेकांच्या हातात बांधायला देतो.)

ओम: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) मी म्हटलं होतं ना — मी चांगला मुलगा होतो, पण चुकलो होतो. माझी चूक होती — गप्प बसणं. (थांबून) तुमच्या वर्गात, तुमच्या गल्लीत, कोणी समीर आहे का? ज्याला रोज कोणी चिडवतं? आणि तुम्ही पाहता — पण गप्प बसता? मग उद्या फक्त एक काम करा — त्याच्या शेजारी जाऊन बसा. एवढंच. कारण दादागिरी एका 'विकी'मुळे चालत नाही — ती पन्नास गप्प बसणाऱ्या 'ओम'मुळे चालते.

गीत: हसणं सोपं, 'थांब' म्हणणं कठीण गप्प बसलो तर, अन्याय होतो रोज नवीन एक मित्र उभा राहिला, मग दुसरा आला एकेक करता सारा वर्ग, एका बाजूला झाला फाटलेलं चित्र जोडू, तुटलेलं मन जोडू खरा मित्र तोच, जो साथ कधी न सोडे

सगळे: (हात उंचावत, बँड दाखवत) खरा मित्र — गप्प बसत नाही!

(पडदा)