दहावी 'ब' चा शाळेतला शेवटचा दिवस. वर्षभर कडक शिस्तीमुळे 'हिटलर सर' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या देशमुख सरांवर एक शेवटची गंमत करायचा मुलांचा बेत आहे. पण त्याच दिवशी चाळीस वर्षांच्या सेवेनंतर शिपाई मामाही निवृत्त होतायत — आणि एका जुन्या रजिस्टरमधून सरांचं एक असं गुपित बाहेर येतं, जे सगळ्या वर्गाला निःशब्द करतं.

पात्रं

लागणारं साहित्य

शाळेचा बाक, फळा आणि खडू, जुनी घंटा, धुळीने भरलेलं जुनं रजिस्टर, फुलांचे हार, भेटवस्तूचं पाकीट, कागदी विमानं, खोट्या पालीचं खेळणं, शाळेचा फोटो (फ्रेम), स्वाक्षरीची वही

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: वर्गखोली — फळा, चार-पाच बाक, खिडकी. शेवटचा प्रवेश सभागृहात — तोच मंच, फक्त बाक बाजूला करून मागे 'निरोप समारंभ' चा फलक लावा.
• भावनिक प्रसंग: प्रवेश ४ मधला रजिस्टरचा प्रसंग संथ घ्या. पार्श्वसंगीत कमी, शांतता जास्त — शांततेत प्रेक्षक जास्त गुंततात.
• अमेयच्या नकला: तुमच्या शाळेतल्या शिक्षकांच्या प्रेमळ नकला करायला हरकत नाही, पण कोणाचा अपमान होणार नाही याची काळजी घ्या.
• गाणं: शेवटचं गाणं सगळ्या वर्गाने एकत्र म्हणायचं. चाल साधी ठेवा — मुलांना ओळखीची वाटेल अशी.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ४ मि., ३ — ४ मि., ४ — ५ मि., ५ — ५ मि.

संहिता

प्रवेश १ — शेवटचा दिवस

(वर्गखोली. मुलं गणवेशात, हातात स्वाक्षरीच्या वह्या. फळ्यावर मोठ्या अक्षरात लिहिलंय — 'दहावी ब — शेवटचा दिवस!')

रोहन: (बाकावर उभा राहून) मित्रांनो! दहा वर्षं! दहा वर्षं आपण या बाकांवर बसलो, या फळ्याकडे पाहिलं, आणि त्या घंटेची वाट पाहिली! आज शेवटचा दिवस!

अमेय: (देशमुख सरांची नक्कल करत, चष्मा नाकावर ओढून) रोहन! खाली उतर! बाक हा बसण्यासाठी आहे, भाषणासाठी नाही! आणि तुझं गृहपाठाचं वही कुठंय? शून्य मार्क!

(सगळे खदखदून हसतात.)

मानसी: अमेय, पुरे. सर कधीही येतील.

रोहन: येऊ दे की! आज आपण घाबरणार नाही. आज आपला 'ऑपरेशन हिटलर' आहे!

बंटी: (झोपेतून उठत) काय? परीक्षा आहे?

अमेय: नाही बंटी, निरोप आहे. तू दहा वर्षं झोपलास, आज तरी जागा राहा!

रोहन: प्लॅन असा आहे — सर वर्गात आले की त्यांच्या टेबलाच्या ड्रॉवरमध्ये ही (खोटी पाल काढतो) पाल! आणि ते ओरडले की आपण सगळे एकदम कागदी विमानं सोडायची! वर्षभर त्यांनी आपल्याला रडवलं, आज आपण त्यांना हसवू — किंवा ओरडवू!

मानसी: रोहन, हे बरोबर नाही. शेवटच्या दिवशी कोणाला दुखवायचं?

रोहन: दुखवायचं नाही गं, गंमत! आणि सरांनी आपल्याला कधी हसताना पाहिलंय का? कधी स्वतः हसले आहेत का?

(प्रिया खिडकीजवळ एकटी बसून बाहेर पाहतेय. तिच्याकडे कोणाचं लक्ष नाही.)

अमेय: बरोबर! दहा वर्षांत मी त्यांचे दात एकदाही पाहिले नाहीत. मला तर शंका आहे, त्यांना दात आहेत की नाही!

प्रवेश २ — शिपाई मामा

(घंटेचा आवाज — टण टण टण. शिपाई मामा हळूहळू आत येतात. हातात जुनी घंटा.)

शिपाई मामा: पोरांनो, आज तुमची शेवटची घंटा. आणि… माझीपण.

मानसी: तुमची पण? म्हणजे मामा?

शिपाई मामा: आज माझी निवृत्ती. चाळीस वर्षं ही घंटा वाजवली. तुमच्या आई-बाबांच्या वेळीही मीच वाजवायचो. रोहन, तुझे बाबा याच वर्गात बसायचे — आणि तुझ्यासारखेच बाकावर उभे राहायचे!

(सगळे हसतात. रोहन लाजतो.)

बंटी: मामा, तुम्ही गेल्यावर घंटा कोण वाजवणार?

शिपाई मामा: आता इलेक्ट्रिक बेल बसवणार आहेत. बटण दाबलं की वाजेल. (हसतात) पण बटणाला माहीत नसतं, कोणता पोरगा उशिरा येतो, कोणी डबा आणला नाही, कोण रडत बसलंय. मला माहीत असायचं.

प्रिया: (पहिल्यांदा बोलते, हळूच) मामा, पाचवीत मी रोज रडायचे. तुम्ही मला रोज एक गोळी द्यायचात.

शिपाई मामा: (हसत) आठवतं की बाळा. आणि आज बघ — किती मोठी झालीस.

अमेय: मामा, आम्ही तुमच्यासाठी काहीतरी करायला हवं. काहीतरी मोठं!

शिपाई मामा: काही नको रे. फक्त एक काम करा — त्या जुन्या कपाटात शाळेची जुनी रजिस्टरं आहेत. मुख्याध्यापकांनी सांगितलंय, आज ती ग्रंथालयात हलवायची. माझ्या म्हाताऱ्या हातांना जड जातं. उचलाल?

रोहन: मामा, दहावी 'ब' तुमच्यासाठी काहीही उचलेल! चला रे!

प्रवेश ३ — कुलकर्णी बाईंचा शेवटचा तास

(कुलकर्णी बाई प्रवेश करतात. मुलं रजिस्टरं बाजूला ठेवून बसतात.)

कुलकर्णी बाई: बसा बसा. आज मी काही शिकवणार नाही. आज तुम्ही मला शिकवायचं — या दहा वर्षांत तुम्ही काय शिकलात?

अमेय: बाई, मी शिकलो — 'पसायदान' पाठ नसेल तर बाईंच्या डोळ्यांत पाहायचं नाही!

कुलकर्णी बाई: (हसत) आणि अजून?

मानसी: बाई, तुम्ही शिकवलं — शब्दांना वजन असतं. एक चुकीचा शब्द मित्र तोडतो, एक चांगला शब्द मित्र जोडतो.

बंटी: आणि मी शिकलो की झोपेत पण कविता ऐकू येतात! बाई, 'श्रावणमासी हर्ष मानसी' मला झोपेतच पाठ झाली!

(सगळे हसतात.)

कुलकर्णी बाई: मुलांनो, एक गोष्ट सांगू? तुम्ही उद्या मोठे व्हाल. डॉक्टर, इंजिनीअर, शेतकरी, कलाकार — काहीही व्हा. पण दोन गोष्टी विसरू नका — तुमची मायबोली, आणि तुम्हाला घडवणारे हात. ते हात कधी कधी कडक असतात, पण ते तुम्हाला पडू देत नाहीत.

रोहन: (हळूच अमेयला) 'कडक हात' म्हणजे देशमुख सर का?

कुलकर्णी बाई: (ऐकते, हसते) रोहन, देशमुख सरांबद्दल तुम्हाला अजून बरंच कळायचंय.

(बाई निघून जातात. मुलं पुन्हा रजिस्टरांकडे वळतात.)

प्रवेश ४ — जुनं रजिस्टर

(मुलं रजिस्टरं उचलताना एक धुळीने भरलेलं रजिस्टर खाली पडतं. त्यातून एक जुनी पावती बाहेर येते. मानसी ती उचलते.)

मानसी: हे काय? 'शुल्क पावती — विद्यार्थी: प्रिया जाधव, इयत्ता आठवी. शुल्क भरणारे: श्री. वि. ना. देशमुख.'

अमेय: देशमुख? म्हणजे… आपले देशमुख सर?

रोहन: (दुसरं पान उलटत) इथे आणखी आहेत! 'बंटी सावंत — नववी — शुल्क: वि. ना. देशमुख.' 'अमोल कांबळे — दहावी, २०१८ — वि. ना. देशमुख.' … अरे, ही यादी संपतच नाहीये!

बंटी: (थक्क होऊन) माझं… माझं शुल्क? बाबांचं काम गेलं होतं तेव्हा… आई म्हणाली होती, शाळेने माफ केलं. मला वाटलं…

(सगळे प्रियाकडे पाहतात. प्रिया डोळे पुसते.)

प्रिया: (हळू आवाजात) मला माहीत होतं. आठवीत बाबा आजारी होते. मी शाळा सोडणार होते. एक दिवस सर घरी आले. बाबांशी बोलले. आणि म्हणाले — 'प्रिया गणितात हुशार आहे. तिची शाळा थांबता कामा नये.' पण त्यांनी मला शपथ घातली — कोणाला सांगायचं नाही. म्हणाले, 'मदत केलेली कळली की ती मदत राहत नाही, उपकार होतो.'

(लांब शांतता. रोहन हातातली खोटी पाल पाहतो. ती खिशात ठेवतो.)

रोहन: (घोगऱ्या आवाजात) आणि आपण… त्यांना 'हिटलर' म्हणत होतो.

अमेय: (नक्कल करणारा अमेय आज गप्प) मी दहा वर्षं त्यांची नक्कल केली. पण त्यांचं हे रूप… कधी पाहिलंच नाही.

मानसी: ते कडक का होते, कळलं आता. त्यांना माहीत होतं, आपल्यातल्या काहींसाठी शिक्षण ही एकच संधी आहे. ती वाया जाऊ नये म्हणून ते ओरडायचे.

शिपाई मामा: (दारात उभे, सगळं ऐकलेलं) पोरांनो, गेली चाळीस वर्षं मी पाहतोय. देशमुख सर पगाराच्या दिवशी सगळ्यात आधी ऑफिसात जातात — आणि कोणाचं शुल्क थकलंय ते विचारतात. स्वतः जुनी सायकल चालवतात, पण कधी कोणाला कळू देत नाहीत.

बंटी: (उभा राहत, ठामपणे) रोहन, 'ऑपरेशन हिटलर' रद्द.

रोहन: रद्द नाही बंटी — बदलू या. आता 'ऑपरेशन धन्यवाद'!

प्रवेश ५ — निरोप समारंभ

(सभागृह. मुख्याध्यापक, देशमुख सर, कुलकर्णी बाई, शिपाई मामा व्यासपीठावर. मुलं समोर.)

मुख्याध्यापक: आजचा दिवस दोन निरोपांचा आहे — आपल्या दहावीच्या विद्यार्थ्यांचा, आणि चाळीस वर्षं निष्ठेने सेवा करणाऱ्या गंगाराम मामांचा. आता विद्यार्थ्यांच्या वतीने मानसी बोलेल.

मानसी: (थरथरत्या आवाजात) आदरणीय मुख्याध्यापक, सर्व शिक्षक, आणि आमचे लाडके मामा… आज आम्ही एक भाषण तयार केलं होतं. पण आज सकाळी आम्हाला एक गोष्ट कळली, आणि ते भाषण फाडून टाकलं.

(मानसी रोहनकडे पाहते. रोहन पुढे येतो, हातात जुनं रजिस्टर.)

रोहन: सर… (देशमुख सरांकडे वळून) आम्ही आज तुमच्या ड्रॉवरमध्ये खोटी पाल ठेवणार होतो. माफ करा. आज या जुन्या रजिस्टरमधून आम्हाला कळलं — तुम्ही आमच्यासाठी काय काय केलंत.

देशमुख सर: (अस्वस्थ होऊन उभे राहत) रोहन, ते… ते रजिस्टर… कोणी…

बंटी: (पुढे येऊन, सरांच्या पाया पडत) सर, माझी शाळा तुमच्यामुळे सुटली नाही. मी शेवटच्या बाकावर झोपायचो, आणि तुम्ही मला रोज उठवायचात. आज कळलं — तुम्ही मला फक्त वर्गात नाही, आयुष्यात उठवत होतात.

प्रिया: (पुढे येऊन) सर, मी तुमची शपथ मोडली. माफ करा. पण आज सगळ्यांना कळायला हवं होतं — खऱ्या नायकांना पाठीवर थाप कोणी देत नाही, कारण ते पाठ दाखवूनच चालतात.

(देशमुख सर बराच वेळ गप्प. मग चष्मा काढून डोळे पुसतात. आणि — पहिल्यांदाच — हसतात.)

अमेय: (हळूच, आनंदाने) बघा! सरांना दात आहेत!

(सगळे हसतात — सरसुद्धा.)

देशमुख सर: मुलांनो, मी कडक होतो कारण मला माहीत होतं, जग तुमच्याशी याहून कडक वागेल. गणितात एक नियम आहे — शून्याला कोणत्याही संख्येने गुणलं तरी उत्तर शून्यच. पण तुमच्यापैकी कोणीच शून्य नाही. प्रत्येकात काहीतरी आहे. मी फक्त ते शोधायचा प्रयत्न केला.

शिपाई मामा: (घंटा हातात घेत) सर, मी शेवटची घंटा वाजवू?

देशमुख सर: मामा, आज ती आपण दोघं मिळून वाजवू.

(दोघं घंटा वाजवतात — टण… टण… टण… मुलं उभी राहतात आणि गाणं सुरू होतं.)

गीत: हा बाक, हा फळा, ही खडूची धूळ, इथेच उमगलं आम्हाला, आयुष्याचं मूळ… कडक हातांनी सावरलं, प्रेमानं उभं केलं, शाळे, तुझ्या अंगणात आम्ही उडायला शिकलो! जाऊ दूर दूर, पण परत परत येऊ, तुझ्या घंटेचा नाद, मनात जपून ठेवू!

रोहन: (प्रेक्षकांकडे) मित्रांनो, तुमच्या आयुष्यात असे 'कडक' शिक्षक असतील. आज घरी गेल्यावर त्यांना एक फोन करा. फक्त एवढं सांगा — 'सर, बाई… धन्यवाद.'

सगळे: धन्यवाद!

(पडदा)