मराठवाड्यातलं 'कोरडगाव' — नावाप्रमाणेच कोरडं. तिसऱ्या वर्षीही पाऊस कमी, विहिरी आटलेल्या, टँकरची वाट पाहत बायका रांगेत, आणि तरुण मुलं शहरात मजुरीला. पुण्यात शिकणारी सरपंचांची मुलगी कावेरी सुट्टीत गावी येते आणि ठरवते — गाव सोडायचं नाही, गाव बदलायचं. विरोध करणारे सावकार, 'पाऊस देवाच्या हातात' म्हणणारे म्हातारे, आणि आळशी झालेले तरुण — सगळ्यांना एकत्र आणून सुरू होते 'पाणी पंचायत' आणि महाश्रमदान. एका पावसाळ्यात कोरडगावचं 'हिरवगाव' होतं का?

पात्रं

लागणारं साहित्य

मडकी आणि हंडे (रिकामे, एकावर एक), टँकरचं पुठ्ठ्याचं चित्र, कुदळ, फावडी, घमेली, टोपल्या, पाटी, ग्रामपंचायतीचा फलक ('कोरडगाव' — नंतर 'हिरवगाव' असा बदलणारा), गावाचा नकाशा (डोंगर, ओढे दाखवणारा), कावेरीची डायरी, सुकलेल्या पिकाची काडं, हिरवी रोपं (शेवटासाठी), निळं कापड (पाणी/तलावासाठी), पावसाचा आवाज, ढोल

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: गावाचा चौक — एका बाजूला ग्रामपंचायतीचा कट्टा, मागे सुकलेले डोंगर (रंगवलेला पडदा — तपकिरी). शेवटच्या प्रवेशात पडद्यावर हिरवं कापड टाका, किंवा प्रकाशाने हिरवा रंग आणा. मधोमध निळं कापड पसरलं की 'तलाव भरला'.
• जलसंधारणाची माहिती खरी आहे: डोंगरावर सलग समतल चर (सीसीटी), ओढ्यांवर बंधारे, शेततळी, झाडं लावणं, पावसाचं पाणी जमिनीत मुरवणं, जास्त पाणी लागणाऱ्या पिकांवर नियंत्रण आणि बोअरवेलवर गावाचे नियम. महाराष्ट्रातल्या अनेक गावांनी — हिवरे बाजार, राळेगणसिद्धी आणि जलसंधारण स्पर्धांमधली शेकडो गावं — हे करून दाखवलं आहे.
• श्रमदानाचा प्रसंग (प्रवेश ४): ढोलाच्या तालावर सगळे कलाकार कुदळ-फावडी घेऊन काम करण्याचा अभिनय करतात. हा प्रसंग जोशपूर्ण आणि लयबद्ध हवा. प्रेक्षकांतल्या लोकांनाही 'घमेली पास करायला' बोलावता येईल.
• भाऊसाहेबांची भूमिका: ते खलनायक नाहीत — स्वतःचं पोट भरणारे व्यावहारिक शेतकरी. त्यांचं मनपरिवर्तन प्रामाणिक वाटायला हवं.
• वेळ: प्रवेश १ — ५ मि., २ — ५ मि., ३ — ५ मि., ४ — ५ मि., ५ — ५ मि.

संहिता

प्रवेश १ — कोरडगाव

(उन्हाळा, दुपार. गावाचा चौक. फलक: 'ग्रामपंचायत कोरडगाव'. मागे सुकलेले डोंगर. बायका हंडे घेऊन रांगेत, उन्हात. मंगी आणि बाळूही रांगेत — शाळेची दप्तरं जमिनीवर.)

गंगूबाई: (घाम पुसत, आभाळाकडे पाहत) आज तरी टँकर येईल का? परवा आला नाही, काल अर्धा आला.

एक स्त्री: आमच्या घरी दोन दिवसांपासून अंघोळ नाही. प्यायलाच पुरत नाही.

मंगी: (आईला) आई, आज पण शाळा बुडणार? परीक्षा आहे…

गंगूबाई: (हताशपणे) पाणी नसेल तर परीक्षा कशी, बाळा? आधी हंडा भरू.

(भोंगा — 'पीं पीं!' टँकरवाला येतो — पुठ्ठ्याचा टँकर ढकलत. गर्दी, धक्काबुक्की, आरडाओरडा.)

टँकरवाला: रांगेत या! रांगेत! प्रत्येक घराला दोन हंडे! फक्त दोन!

(कावेरी बॅग घेऊन येते — पुण्याहून सुट्टीत आलेली. हे दृश्य पाहून थबकते.)

कावेरी: आई!

गंगूबाई: (आनंदाने, पण हंडा सोडत नाही) कावेरी! आलीस? थांब, आधी पाणी भरते. रांग सोडली तर पुन्हा उद्या!

कावेरी: (रांगेकडे पाहत, धक्का बसून) आई, गेल्या वर्षी तर टँकर आठवड्यातून एकदा यायचा. आता रोज?

(सरपंच अण्णा येतात, खांदे पडलेले.)

अण्णा: तिसरं वर्ष आहे, कावेरी. पाऊस सरासरीच्या अर्धा. गावातल्या सगळ्या विहिरी आटल्या. फक्त भाऊसाहेबांचा बोअर चालू आहे — तीनशे फूट खोल. ते पाणी विकतात — एका ड्रमला पन्नास रुपये.

कावेरी: पन्नास रुपये? पाण्याला?

(सुनील बॅग पाठीवर घेऊन येतो — गावाबाहेर निघालेला.)

सुनील: रामराम, अण्णा. मी निघालो. पुण्याला बांधकामावर मजुरी मिळाली. इथे शेतात काही उरलं नाही — ना पाणी, ना पीक.

अण्णा: (उसासा) सुनील, तू पण? गावातले तीस तरुण गेले आतापर्यंत.

सुनील: काय करू, अण्णा? आईचं औषध, बहिणीचं लग्न… इथे राहून उपाशी मरण्यापेक्षा शहरात जाऊन मजुरी बरी.

(सुनील जातो. कावेरी तो जाताना पाहत राहते. मग तिच्या डोळ्यांत एक निर्धार.)

कावेरी: (वडिलांना) बाबा, मी या सुट्टीत पुण्याला परत जाणार नाही.

अण्णा: म्हणजे?

कावेरी: मी कृषी अभियांत्रिकी शिकतेय — पाणी कसं अडवायचं, जमिनीत कसं मुरवायचं, याचाच अभ्यास. ते ज्ञान पुस्तकात ठेवून काय करू? बाबा, उद्या ग्रामसभा बोलवा.

प्रवेश २ — ग्रामसभा

(संध्याकाळ. ग्रामपंचायतीचा कट्टा. गावकरी जमलेले. भाऊसाहेब देशमुख पांढरा कुर्ता, गॉगल. बाबूराव आजोबा काठी घेऊन. कावेरी नकाशा घेऊन उभी.)

अण्णा: गावकरी मंडळी, माझी मुलगी कावेरी काहीतरी सांगणार आहे. ऐकून घ्या.

भाऊसाहेब: (हसत) सरपंच, आता पुण्याच्या कॉलेजकन्या आम्हाला शेती शिकवणार का?

(काही गावकरी हसतात.)

कावेरी: (शांतपणे, नकाशा उलगडत) भाऊसाहेब, शेती तुम्हाला माझ्यापेक्षा चांगली येते. पण मी पाण्याबद्दल बोलतेय. (नकाशावर बोट ठेवत) हा आपला डोंगर. पावसाळ्यात जेवढा पाऊस पडतो — कमी असला तरी — ते सगळं पाणी काही तासांत या उतारावरून वेगाने ओढ्यात, ओढ्यातून नदीत, आणि नदीतून गावाबाहेर निघून जातं. आपण ते अडवत नाही. आपल्या गावाच्या डोक्यावर पाणी पडतं — आणि पायाखालून पळून जातं.

एक गावकरी: मग काय करायचं, ताई? पावसाला बांधून ठेवायचं?

कावेरी: हो! अगदी तसंच! 'पाणी अडवा, पाणी जिरवा.' डोंगरावर आडवे चर खणायचे — सलग समतल चर — म्हणजे पाणी धावणार नाही, थांबेल आणि जमिनीत मुरेल. ओढ्यांवर दगडी बंधारे. शेतात शेततळी. आणि डोंगरावर झाडं — कारण झाडांची मुळं पाणी धरून ठेवतात. जमिनीत पाणी मुरलं, की विहिरींना पाणी येईल.

बाबूराव आजोबा: (काठी आपटत) पोरी, पाऊस देवाच्या हातात आहे. देव कोपला आहे. आपण काय करणार? होम-हवन करा, देव प्रसन्न होईल.

कावेरी: (आदराने, जवळ जात) आजोबा, पाऊस देवाच्या हातात आहे — मान्य. पण पडलेलं पाणी जपणं — ते आपल्या हातात आहे ना? देवाने दिलेला प्रसाद आपण रस्त्यावर सांडतोय, आणि मग म्हणतो, देव देत नाही.

(बाबूराव आजोबा थबकतात. विचार करतात.)

भाऊसाहेब: (उठत) हे सगळं ऐकायला छान आहे. पण चर खणायचे, बंधारे बांधायचे — याला पैसा लागतो. सरकारी योजना यायला वर्षं जातात. कोण करणार हे काम?

कावेरी: आपण. सगळे. श्रमदानाने. रोज सकाळी दोन तास — प्रत्येक घरातून एक माणूस. आणि पैसा लागेल तो सिमेंट-दगडासाठी — थोडा थोडा वर्गणी काढून.

भाऊसाहेब: (मोठ्याने हसत) श्रमदान? आजकाल कोण फुकट काम करतो? हे लोक टँकरची वाट बघत बसतात — कुदळ धरणार?

कावेरी: (भाऊसाहेबांकडे स्थिर पाहत) आणि भाऊसाहेब, तुमचा बोअर तीनशे फूट खोल आहे. पाच वर्षांपूर्वी तो दीडशे फुटांवर होता. पुढच्या पाच वर्षांत? पाचशे? सहाशे? जमिनीखालचं पाणी एक बँक खातं आहे — आपण सगळे पैसे काढतोय, पण कोणीच भरत नाही. एक दिवस ते खातं रिकामं होईल. तुमचंही.

(शांतता. भाऊसाहेब काहीतरी बोलायला तोंड उघडतात, मग गप्प बसतात. गॉगल काढतात.)

अण्णा: (उभे राहत) मी सरपंच म्हणून ठरवतो — उद्या पहाटे सहाला, डोंगराच्या पायथ्याशी — पहिलं श्रमदान. जो येईल, तो गावाचा. मी पहिली कुदळ मारीन.

गंगूबाई: (पुढे येत) आणि मी दुसरी! रोज दोन कोस पाणी वाहण्यापेक्षा दोन तास माती वाहणं सोपं!

प्रवेश ३ — पहिली कुदळ

(पहाट. डोंगराचा पायथा. कावेरी, अण्णा, गंगूबाई, मंगी, बाळू आणि फक्त चार-पाच गावकरी. कुदळी, फावडी, घमेली.)

अण्णा: (आजूबाजूला पाहत, निराश) फक्त आठ जण? गावात चारशे घरं आहेत, कावेरी.

कावेरी: (कुदळ उचलत) बाबा, सुरुवात नेहमी थोड्यांनीच होते. चला. (दोरी ताणत) हा पहिला चर — डोंगराच्या उताराला आडवा, अगदी समतल. दोन फूट खोल, दोन फूट रुंद.

(सगळे काम सुरू करतात. मंगी आणि बाळू घमेलीतून माती वाहतात.)

बाळू: (माती टाकत, धापा टाकत) ताई, हे चर खणून खरंच विहिरीला पाणी येईल?

कावेरी: बाळू, एक प्रयोग करू. (एक बाटली काढते, पाणी ओतते — उतारावर) बघ, पाणी कसं धावतं? आता — (चराच्या खड्ड्यात ओतते) — बघ, थांबलं. आणि हळूहळू मातीत मुरतंय. डोंगरावर असे हजारो चर असले, की पावसाचं लाखो लिटर पाणी मातीत जाईल. आणि माती ते पाणी हळूहळू खाली विहिरींकडे सोडेल — वर्षभर.

मंगी: (डोळे मोठे करून) म्हणजे डोंगर म्हणजे पाण्याची टाकी!

कावेरी: शाब्बास, मंगी! डोंगर म्हणजे आपली सगळ्यात मोठी टाकी!

(बाबूराव आजोबा काठी टेकत येतात. काम पाहतात.)

बाबूराव आजोबा: (हळू आवाजात) पोरी… मी लहान असताना, माझे आजोबा डोंगरावर दगडांचे बांध घालायचे. 'ताली' म्हणायचे. ओढ्यावर दगडांचा बंधारा बांधायचे. तेव्हा गावात बारा महिने पाणी असायचं. मग ट्रॅक्टर आले, बोअर आले… आणि सगळे बांध विसरले.

कावेरी: (थक्क) आजोबा! म्हणजे तुम्हाला हे माहीत होतं?

बाबूराव आजोबा: (खिन्न हसत) माहीत होतं, पण विसरलो होतो. तू आठवण करून दिलीस. (काठी बाजूला ठेवून कुदळ उचलतात) चल, मी दाखवतो — ताली कशी बांधायची. दगड असा तिरका ठेवायचा…

(सगळे थक्क होऊन पाहतात. आजोबा कुदळ मारतात.)

(तेवढ्यात — एक आवाज. सुनील बॅग पाठीवर घेऊन परत येतो.)

सुनील: (हसत) अण्णा! मी परत आलो!

अण्णा: सुनील? तू तर पुण्याला…

सुनील: गेलो होतो. बांधकामावर. दिवसभर विटा वाहिल्या — दुसऱ्याचं घर बांधायला. रात्री फूटपाथवर झोपलो. आणि विचार केला — मी दुसऱ्यांच्या शहरात माती वाहतोय, आणि माझं गाव मरतंय. (बॅग खाली टाकून कुदळ उचलतो) माती वाहायचीच असेल, तर माझ्या गावासाठी वाहीन.

(कावेरी हसते. सगळे टाळ्या वाजवतात. सुनील जोमाने कुदळ मारतो.)

सुनील: आणि माझ्यासोबत अजून चार मित्र येतायत — उद्या!

प्रवेश ४ — महाश्रमदान

(एका महिन्यानंतर. डोंगर. ढोल वाजतोय. आता गर्दी — शंभर जणांसारखी (सगळे कलाकार). स्त्रिया, पुरुष, मुलं, म्हातारे. घमेल्यांची साखळी — एकाकडून दुसऱ्याकडे.)

सुनील: (ढोलाच्या तालावर, ओरडत) हाणा कुदळ —

सगळे: जिरवा पाणी!

सुनील: बांधा ताली —

सगळे: भरा विहिरी!

गीत: कुदळ हाती, घाम माथी, चला रे सारे डोंगरा पाणी अडवू, पाणी जिरवू, बदलू या गावाचा चेहरा एक घमेली तुझी, एक घमेली माझी मातीमध्ये पेरू या, उद्याची हिरवी भाजी पाऊस येईल तेव्हा, थांबेल डोंगरात हिरवं सोनं पिकेल, आपल्या शिवारात

(काम चालू. गंगूबाई आणि इतर बायका भाकरी-ठेचा घेऊन येतात. सगळे दमून बसतात.)

गंगूबाई: चला, भाकरी खा! कामाला ताकद लागते!

अण्णा: (कावेरीला, अभिमानाने) कावेरी, आतापर्यंत किती काम झालं?

कावेरी: (डायरी उघडत) डोंगरावर दोन हजार मीटर सलग समतल चर. ओढ्यावर तीन दगडी बंधारे. पंधरा शेतांमध्ये शेततळी. आणि पाचशे झाडं लावायला खड्डे तयार. बाबा, एवढं काम सरकारी योजनेत दोन वर्षांत झालं असतं!

(भाऊसाहेब येतात — गॉगल नाही, साधे कपडे. सगळे शांत होतात.)

भाऊसाहेब: (संकोचत) सरपंच… कावेरी… मी काही बोलू?

अण्णा: बोला, भाऊसाहेब.

भाऊसाहेब: (खाली पाहत) काल माझा बोअर बंद पडला. पाणी संपलं. तीनशे फुटांवरही. मी अजून दोनशे फूट खोदायला मशीन बोलावणार होतो. पण मग कावेरीचं ते वाक्य आठवलं — 'जमिनीखालचं पाणी बँक खातं आहे, सगळे काढतायत, कोणी भरत नाही.' (थांबून) मी वीस वर्षं ते खातं रिकामं केलं. आणि गावाला पाणी विकलं. (हात जोडत) माफ करा.

(शांतता.)

भाऊसाहेब: आणि आता एक प्रस्ताव. माझा ट्रॅक्टर आणि जेसीबी उद्यापासून श्रमदानात — फुकट. डिझेल माझं. आणि बंधाऱ्यांच्या सिमेंटचा अर्धा खर्च मी देतो. (थांबून) आणि पुढच्या वर्षीपासून मी उसाचं क्षेत्र निम्मं करतो. ठिबक सिंचन लावतो.

(क्षणभर शांतता. मग सुनील उठतो, भाऊसाहेबांच्या हातात कुदळ देतो.)

सुनील: भाऊसाहेब, जेसीबी नंतर. आधी एक कुदळ — स्वतःच्या हाताने.

(भाऊसाहेब कुदळ घेतात, हसतात, आणि जोरात मातीत मारतात. सगळे टाळ्या वाजवतात. ढोल पुन्हा सुरू.)

बाबूराव आजोबा: (आभाळाकडे पाहत) आता देवाला सांगू या — आम्ही आमचं काम केलं, आता तुझं कर!

प्रवेश ५ — पाऊस आणि हिरवगाव

(जून. आकाशात ढग. ढगांचा गडगडाट. सगळे गावकरी चौकात, आभाळाकडे पाहत.)

मंगी: (उड्या मारत) ढग! ढग आले!

(पावसाचा आवाज — आधी हळू, मग जोरात. निळा प्रकाश. सगळे भिजतात — नाचतात, हात पसरतात. बाबूराव आजोबा आभाळाकडे हात जोडतात.)

गंगूबाई: (पावसात गोल फिरत) ये रे ये रे पावसा!

कावेरी: (धावत येऊन) सगळे डोंगराकडे बघा! पाणी धावत नाहीये — चरांमध्ये थांबतंय! बंधाऱ्यांमागे साठतंय!

(प्रकाश बदलतो. फलक: 'तीन महिन्यांनंतर — ऑक्टोबर'. पडद्यावर हिरवं कापड. मधोमध निळं कापड — तलाव. सगळे आनंदी.)

अण्णा: (प्रेक्षकांकडे) यंदा पाऊस सरासरीपेक्षा कमीच झाला. पण आमच्या डोंगराने ते सगळं पाणी धरून ठेवलं. गावातल्या बहुतेक विहिरींना पाणी आलं — ऑक्टोबरमध्ये! गेल्या दहा वर्षांत पहिल्यांदा!

गंगूबाई: आणि या उन्हाळ्यात टँकर — लागणार नाही! पाच वर्षांत पहिल्यांदा!

मंगी: आणि मी रोज शाळेत जाते! एकही दिवस बुडला नाही!

बाळू: आणि परीक्षेत पहिला आलो!

सुनील: आणि शहरात गेलेल्या तीसपैकी बावीस तरुण परत आलेत. आम्ही मिळून भाजीपाल्याची शेती सुरू केली — ठिबक सिंचनावर.

भाऊसाहेब: (हसत) आणि माझा बोअर पुन्हा चालू झाला — फक्त दीडशे फुटांवर! जमिनीने पैसे परत केले — व्याजासकट!

(सगळे हसतात.)

अण्णा: (पुढे येत) आणि आज ग्रामसभेने एक ठराव केलाय. (ग्रामपंचायतीच्या फलकाकडे जातात, 'कोरडगाव' चा कागद फाडतात — खाली नवा फलक: 'हिरवगाव') आजपासून आमचं गाव — हिरवगाव!

(जल्लोष. ढोल. सगळे नाचतात.)

अण्णा: आणि पाणी पंचायतीचे नियम — गावात नवा बोअर ग्रामसभेच्या परवानगीशिवाय नाही. जास्त पाणी लागणारी पिकं मर्यादित. प्रत्येक घराच्या छपरावरचं पावसाचं पाणी जमिनीत किंवा टाकीत. आणि दर वर्षी उन्हाळ्यात — महाश्रमदान!

सगळे: मंजूर!

कावेरी: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) मी पुण्याला परत चाललेय — शेवटचं वर्ष पूर्ण करायला. पण आता मला माहितेय, मी कशासाठी शिकतेय. (थांबून) तुम्ही शहरात राहता? मग तुमच्या सोसायटीच्या छतावरचं पावसाचं पाणी कुठे जातं? गटारात? ते जमिनीत मुरवा. नळ वाहता ठेवू नका. अंघोळीला बादली वापरा. कारण पाणी कारखान्यात तयार होत नाही — ते फक्त आकाशातून येतं, आणि जमिनीत साठतं.

बाबूराव आजोबा: पाऊस देवाच्या हातात — आणि पाणी आपल्या हातात!

गीत: कोरडगाव होतं, झालं हिरवगाव डोंगरात साठलं, पावसाचं नाव एकीने उचलली, कुदळ आणि घमेलं तहानलेल्या मातीने, हिरवं पांघरूण घेतलं पाणी अडवा, पाणी जिरवा, हाच आमचा मंत्र हात हातात घेऊन, गाव झालं स्वतंत्र

सगळे: (कुदळी उंचावत) पाणी अडवा — पाणी जिरवा!

(पडदा)