शाळेची सहल महाबळेश्वरजवळच्या भिलारला — महाराष्ट्रातल्या 'पुस्तकांच्या गावा'ला. वर्गातला साहिल — रील्सचा बादशहा, पुस्तकांचा कट्टर शत्रू. 'पुस्तकं म्हणजे झोपेच्या गोळ्या!' त्या रात्री, एका जुन्या घरातल्या वाचनालयात, त्याचा फोन हरवतो — आणि कपाटातली पुस्तकं जिवंत होतात. गोष्ट, कविता, शब्दकोश, इतिहास आणि विज्ञानकथा — प्रत्येक जण त्याला एक आव्हान देतो. फोन परत हवा असेल, तर साहिलला पुस्तकांशी मैत्री करावी लागेल!

पात्रं

लागणारं साहित्य

पुस्तकांचं कपाट (पुठ्ठ्याचं, मोठं — पुस्तकं-पात्रं त्यामागून बाहेर येतात), ५ पात्रांचे पोशाख (पुठ्ठ्याचं पुस्तकाचं मुखपृष्ठ पुढे-मागे घालायचं — 'सँडविच बोर्ड' प्रमाणे, त्यावर नाव), मोबाईल फोन, टॉर्च, कंदील, खुर्च्या, स्ट्रॉबेरीची टोपली, 'भिलार — पुस्तकांचं गाव' फलक, घराच्या दारावर 'बालसाहित्य' फलक, शाळेच्या बॅगा, एक जुनं जाड पुस्तक (शब्दकोश), नकाशा

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: प्रवेश १ — गावाचा रस्ता (फलक, स्ट्रॉबेरीची टोपली). प्रवेश २ ते ४ — सरूआजींच्या घरातलं वाचनालय: मोठं कपाट, खुर्च्या, कंदील. प्रवेश ५ — शाळा.
• पुस्तकांचे पोशाख: प्रत्येक पात्र 'चालतं पुस्तक' आहे. पुठ्ठ्याच्या दोन मोठ्या तुकड्यांना पुस्तकाचं मुखपृष्ठ आणि मलपृष्ठ म्हणून रंगवा, दोऱ्यांनी खांद्यावर लटकवा. मुलं स्वतः हे पोशाख रंगवू शकतात — कलाशिक्षकांची मदत घ्या.
• भिलारबद्दल: भिलार (ता. महाबळेश्वर, जि. सातारा) हे महाराष्ट्र शासनाने २०१७ मध्ये सुरू केलेलं 'पुस्तकांचं गाव' आहे. गावातल्या अनेक घरांत, शाळेत आणि मंदिरात वेगवेगळ्या विषयांची पुस्तकं वाचायला ठेवलेली असतात — कोणीही येऊन मोफत वाचू शकतं. स्ट्रॉबेरीसाठीही हा भाग प्रसिद्ध आहे.
• आव्हानांचे प्रसंग: प्रवेश ३ मधली कोडी प्रेक्षकांनाही विचारता येतील. पात्रांनी प्रेक्षकांकडे वळून 'तुम्हाला येतंय का उत्तर?' विचारलं, तर सभागृह जिवंत होतं.
• पुस्तकांची नावं: नाटकात साने गुरुजींचं 'श्यामची आई' आणि इतर प्रसिद्ध पुस्तकांचा उल्लेख आहे. तुमच्या शाळेच्या ग्रंथालयात असलेल्या पुस्तकांची नावं घालून नाटक स्थानिक करा — आणि प्रयोगानंतर ती पुस्तकं प्रेक्षकांना दाखवा!
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ४ मि., ३ — ६ मि., ४ — ४ मि., ५ — ४ मि.

संहिता

प्रवेश १ — भिलारची सहल

(गावाचा रस्ता. फलक: 'भिलार — पुस्तकांचं गाव'. मुलं बॅगा घेऊन येतात. जोशी सर पुढे. साहिल सगळ्यात मागे, मोबाईलवर रील पाहत हसतोय.)

जोशी सर: मुलांनो, आलो आपण भिलारला! महाराष्ट्रातलं पुस्तकांचं गाव. इथे घराघरात पुस्तकं आहेत — कोणत्या घरात कविता, कोणत्या घरात इतिहास, कोणत्या घरात विज्ञान, कोणत्या घरात बालसाहित्य. कोणीही आत जाऊन, खुर्चीवर बसून, मोफत वाचू शकतं!

तन्वी: (उत्साहाने उड्या मारत) सर! मी आधी कवितांच्या घरात जाणार! मग इतिहास! मग—

साहिल: (फोनमधून डोकं न काढता) आणि मी सर, स्ट्रॉबेरीच्या शेतात. पुस्तकं मुंबईतही आहेत. स्ट्रॉबेरी नाहीत.

(मुलं हसतात.)

जोशी सर: (हसत) साहिल, तुझा फोन जरा खाली ठेव. अर्धा तास झाला, तू एकदाही वर पाहिलं नाहीस. समोर डोंगर आहेत, धुकं आहे — पाहिलंस?

साहिल: पाहिलं ना सर — मी रीलवर पाहिलं! 'महाबळेश्वरची दहा भारी ठिकाणं — साठ सेकंदांत!'

तन्वी: साहिल, तू एकदा तरी एखादं पुस्तक पूर्ण वाचलंयस का?

साहिल: हो! पहिलीत. 'माझा बाबा.' चार पानं. चित्रं पण होती.

तन्वी: (डोक्याला हात लावत) देवा!

साहिल: हे बघ तन्वी — पुस्तकं म्हणजे झोपेच्या गोळ्या. पान उघडलं की पाच मिनिटांत डोळे मिटतात. आणि रील — साठ सेकंदांत हसू, माहिती, सगळं! का वेळ घालवायचा?

(सरूआजी स्ट्रॉबेरीची टोपली घेऊन येतात.)

सरूआजी: या, या पोरांनो! स्ट्रॉबेरी घ्या — आत्ताच शेतातून तोडलीत! (साहिलला) आणि तू, फोनवाल्या, तू तर सगळ्यात आधी घे. पुस्तकं नकोत ना तुला? मग निदान स्ट्रॉबेरी तरी!

साहिल: (हसत, स्ट्रॉबेरी घेत) थँक यू आजी! तुम्ही मला समजून घेतलंत!

सरूआजी: (मिश्कीलपणे) समजून घेतलं, म्हणून तर तुम्हा सगळ्यांची आज रात्रीची सोय माझ्या घरी केलीय. माझ्या घरात बालसाहित्याचं वाचनालय आहे. दोन हजार पुस्तकं. आणि… (आवाज खाली आणत) लोक म्हणतात, रात्री ती पुस्तकं आपापसात बोलतात.

साहिल: (हसत) आजी, भुताच्या गोष्टी नका सांगू. मी आता बारा वर्षांचा आहे!

सरूआजी: (डोळा मारत) भुताच्या नाहीत रे — पुस्तकांच्या गोष्टी आहेत. बघू, आज रात्री कोण जिंकतं — तुझा फोन, की माझी पुस्तकं!

प्रवेश २ — फोन हरवला!

(रात्र. सरूआजींच्या घरातलं वाचनालय. मोठं कपाट, कंदील. मुलं झोपलीत. साहिल एकटाच खुर्चीवर, फोनच्या उजेडात रील पाहतोय.)

साहिल: (हसत, हळू आवाजात) हा-हा… हा कुत्रा कसला भारी नाचतो… पुढची… पुढची… (फोन पाहतो) बॅटरी आठ टक्के. चार्जर… (इकडे-तिकडे पाहतो) चार्जर बॅगेत राहिला. (उठून बॅगेकडे जातो, फोन खुर्चीवर ठेवतो.)

(तो बॅग शोधत असताना, कपाटाचं दार हळूच उघडतं. एक हात बाहेर येतो आणि खुर्चीवरचा फोन उचलून आत घेतो. दार बंद.)

साहिल: (चार्जर घेऊन परत येतो) सापडला! आता… (खुर्चीकडे पाहतो) फोन? माझा फोन कुठेय? (खुर्चीखाली, आजूबाजूला शोधतो) इथेच ठेवला होता! (घाबरून) तन्वी! तन्वी, उठ! माझा फोन कोणी घेतला?

तन्वी: (झोपेत) साहिल… झोप… सकाळी शोधू…

(कपाटातून खुसखुस हसण्याचा आवाज. साहिल दचकतो.)

साहिल: (थरथरत) कोण… कोण आहे तिथे?

(कपाटाचं दार सताड उघडतं. निळा-सोनेरी प्रकाश. एकेक करून पुस्तकं बाहेर येतात — गोष्ट, कविता, शब्दकोश महाराज, इतिहास, विज्ञानकथा. गोष्टीच्या हातात साहिलचा फोन.)

गोष्ट: (नाट्यमय आवाजात) एके दिवशी… एका गावात… एक मुलगा आला… ज्याने एकही पुस्तक उघडलं नाही!

कविता: (गुणगुणत) फोनच्या उजेडात, डोळे झाले लाल पुस्तकांच्या गावात, हा कसला हाल!

साहिल: (डोळे चोळत) मी… स्वप्नात आहे. नक्की स्वप्नात आहे. बोलणारी पुस्तकं?

शब्दकोश महाराज: (जाड आवाजात) 'स्वप्न' — नाम. झोपेत दिसणारी दृश्यं किंवा अनुभव. पण बाळा, हे स्वप्न आहे की सत्य, ते तुझ्यावर अवलंबून आहे.

इतिहास: (तलवारीसारखी फूटपट्टी उंचावत) हर हर महादेव! अरे पोरा, तीनशे वर्षांपूर्वी लोक एका पुस्तकासाठी कोसभर चालत जायचे. हस्तलिखितं जपून ठेवायचे. आणि तू आमच्या गावात येऊन आमच्याकडे पाठ फिरवलीस?

विज्ञानकथा: (बीप-बीप) माझ्या भविष्यवाणीनुसार — हा मुलगा दिवसाला चार तास रील्स पाहतो. वर्षाला चौदाशे साठ तास. त्यात तो… (बीप) …पन्नास पुस्तकं वाचू शकला असता!

साहिल: (चिडून) मला माझा फोन परत द्या!

गोष्ट: (फोन उंच धरत) देऊ! पण एका अटीवर. आमची पाच आव्हानं — प्रत्येक पुस्तकाचं एक. पाचही जिंकलीस, तर फोन तुझा. एक जरी हरलास, तर… (हसत) तर फोन आमच्याकडे, आणि तू आमच्या वाचनालयाचा कायमचा सभासद!

साहिल: (विचार करत, मग ठामपणे) ठीक आहे. मी गेम्समध्ये कधी हरत नाही. आणा तुमची आव्हानं!

प्रवेश ३ — पाच आव्हानं

गोष्ट: पहिलं आव्हान — माझं! (बसून, गोष्ट सांगायच्या आविर्भावात) एका गावात एक मुलगा राहायचा. त्याची आई गरीब होती, पण मनाने खूप श्रीमंत. एकदा मुलाने पायाला चिखल लागू नये म्हणून पाय उचलून चालायचा प्रयत्न केला. आई म्हणाली — 'पायाला घाण लागू नये म्हणून जपतोस, तसाच मनाला घाण लागू नये म्हणून जप हो!' — सांग, या गोष्टीतल्या मुलाचं नाव काय? आणि पुस्तक कोणतं?

साहिल: (डोकं खाजवत) अं… मुलाचं नाव… (आठवतो) थांबा! आमच्या मराठीच्या पुस्तकात एक धडा होता… आई… श्याम! श्याम! आणि पुस्तक — 'श्यामची आई'! साने गुरुजींचं!

गोष्ट: (टाळ्या वाजवत) बरोबर! बघितलंस? तुला वाटतं, तू कधी वाचलं नाहीस — पण गोष्टी आत कुठेतरी लपलेल्या असतात!

साहिल: (स्वतःवरच आश्चर्य करत) मला… आठवलं?

कविता: दुसरं आव्हान माझं — ऐक नीट, लक्ष दे माझ्या ओळींत लपलेला, शब्द तू शोधून घे: 'आकाशाचा रंग माझा, समुद्राचं मी गाणं पावसाळ्यात दाटून येतो, शेतकऱ्यांचं मी देणं गडगडाट माझा आवाज, वीज माझी चमक ओळख पाहू कोण मी, ज्याची पाण्याची धमक?'

साहिल: (विचार करत) आकाश… पाऊस… गडगडाट… वीज… (एकदम) ढग! मेघ!

कविता: (गुणगुणत) वा रे वा, साहिल, तू उत्तर दिलंस झकास कवितेचं कोडं सुटलं, वाढला तुझा विश्वास!

शब्दकोश महाराज: (जड पावलांनी पुढे येत) तिसरं आव्हान. एक शब्द, तीन अर्थ. 'कर'. सांग — या एका शब्दाचे तीन वेगवेगळे अर्थ.

साहिल: कर… 'काम कर' — करणे! आणि… (विचार करत) …सरकारला भरतो तो 'कर' — टॅक्स! आणि… तिसरा… (अडतो)

शब्दकोश महाराज: (हळूच इशारा करत, हात हलवत) हम्म… हम्म…

साहिल: (हाताकडे पाहून) हात! 'कर' म्हणजे हात! 'करकमल', 'करांगुली'!

शब्दकोश महाराज: (पहिल्यांदा हसत) शाब्बास! मराठी भाषेचा हाच खजिना आहे, बाळा. एका शब्दात तीन जग. रीलमध्ये साठ सेकंदांत हे मिळतं का?

इतिहास: (तलवार उंचावत) चौथं आव्हान — माझं! प्रेक्षकांना पण विचारतो! (प्रेक्षकांकडे) शिवरायांनी स्वराज्याचं तोरण बांधलं — तो पहिला किल्ला कोणता?

साहिल: (उत्साहाने) तोरणा! हे तर मला माहीत आहे — कार्टूनमध्ये पाहिलं होतं!

इतिहास: (हसत) कार्टूनमध्ये पाहिलंस, ठीक आहे. पण पुढचा प्रश्न — तोरणा किल्ल्याचं दुसरं नाव काय, आणि ते कोणी ठेवलं?

साहिल: (गोंधळून) दुसरं नाव? (थांबतो) …माहीत नाही.

इतिहास: (गंभीरपणे) 'प्रचंडगड'. एवढा मोठा, एवढा प्रचंड — म्हणून. कार्टून तुला तोरणा दाखवेल, पण पुस्तक तुला त्याचं मन दाखवेल — त्याचे बुरूज, त्याचे दरवाजे, त्याचं नाव, त्याच्या गोष्टी.

गोष्ट: (फोन हलवत) अरेरे! एक आव्हान हरलास, साहिल!

साहिल: (खांदे पाडत) हरलो…

विज्ञानकथा: (बीप) थांबा! अजून शेवटचं आव्हान बाकी आहे. माझं. (साहिलसमोर येऊन) साहिल, माझा प्रश्न सोपा आहे — पण उत्तर प्रामाणिक हवं. गेल्या दहा मिनिटांत तू चार उत्तरं दिलीस. तुला कसं वाटलं?

साहिल: (थांबून, विचार करत, मग हळूच) …भारी. खरंच भारी वाटलं. जेव्हा श्याम आठवला, आणि 'कर'चा तिसरा अर्थ सापडला… रील पाहताना असं कधी वाटलं नाही. रील संपली की विसरून जातो. पण हे… हे डोक्यात राहिलं.

विज्ञानकथा: (बीप-बीप, आनंदाने) प्रामाणिक उत्तर! आव्हान जिंकलं!

प्रवेश ४ — पुस्तकांचं गुपित

गोष्ट: तर निकाल — पाचपैकी चार आव्हानं जिंकलीस, एक हरलास. नियमानुसार…

साहिल: (हळूच) नियमानुसार फोन तुमच्याकडे. आणि मी वाचनालयाचा सभासद. (थांबून, मग हसत) खरं सांगू? मला चालेल.

(सगळी पुस्तकं एकमेकांकडे आश्चर्याने पाहतात.)

कविता: (गुणगुणत) फोनपेक्षा पुस्तक बरं, असं म्हणाला मुलगा? पुस्तकांच्या गावात आज, उगवला नवा सूर्य बघा!

शब्दकोश महाराज: (डोळे पुसत) 'आनंद' — नाम. मनाला होणारं सुख. आज मी त्याचा अर्थ फक्त सांगत नाही — अनुभवतोय.

इतिहास: (साहिलच्या पाठीवर थाप मारत) शाब्बास, मावळ्या! हरलास, पण हार मानली नाहीस — हेच तर शिवरायांनी शिकवलं!

साहिल: पण एक प्रश्न विचारू? तुम्ही… तुम्ही माझा फोन का घेतलात? खरं कारण?

(गोष्ट पुढे येते, फोन साहिलच्या हातात देते.)

गोष्ट: (हळू आवाजात) कारण, साहिल… आम्ही एकटे पडलोय. या कपाटात दोन हजार पुस्तकं आहेत. पण वर्षभरात फार थोडी मुलं आम्हाला उघडतात. आमची पानं पिवळी पडतात, धूळ बसते. आमच्या आत हजारो गोष्टी, लाखो शब्द, शेकडो जग आहेत — पण कोणी ऐकायला नाही. तुझ्यासारखी मुलं आली की आम्हाला वाटतं — आज कोणीतरी आम्हाला उघडेल. आणि तू फोनमध्ये होतास.

विज्ञानकथा: (बीप) माझ्या आकडेवारीनुसार — एक पुस्तक वाचणारा मुलगा, आयुष्यात हजार माणसांचं आयुष्य जगतो. कारण प्रत्येक पुस्तक म्हणजे एक नवं आयुष्य.

इतिहास: आणि फोन तुला जग दाखवेल, पण पुस्तक तुला जग समजावेल.

साहिल: (फोनकडे पाहत, मग पुस्तकांकडे) फोन ठेवा तुमच्याकडे. आज रात्री नको मला. (कपाटाकडे जात) मला… मला एक पुस्तक द्या. कोणतंही. पहिलं.

गोष्ट: (आनंदाने उड्या मारत) कोणतंही नाही — तुझ्यासाठी खास! (कपाटातून एक पुस्तक काढून देते) हे घे — गोट्या, फास्टर फेणे, चिंटू — कोणी पण! आणि तुला गडकिल्ले आवडतात ना? मग हे पण — किल्ल्यांच्या गोष्टी!

(साहिल पुस्तक घेऊन कंदिलाजवळ बसतो. पहिलं पान उघडतो. पुस्तकं त्याच्याभोवती गोल बसतात. प्रकाश हळूहळू मंद.)

कविता: (अंगाईसारखं गुणगुणत) पान उलटलं, जग उघडलं शब्दांच्या झाडावर, फूल उमललं आज रात्री वाचू दे, उद्या सांगू दे पुस्तकांच्या गावात, मन रमू दे

प्रवेश ५ — वाचन कट्टा

(सकाळ. वाचनालय. तन्वी आणि जोशी सर येतात. साहिल खुर्चीत, पुस्तक छातीवर उपडं ठेवून झोपलेला. कंदील विझलेला.)

तन्वी: (आश्चर्याने) सर! सर, बघा! साहिल… पुस्तक वाचत झोपलाय!

जोशी सर: (हसत, हळूच) आणि ते पुस्तक… अर्ध्यापर्यंत वाचलंय, खूण घातलीय. (साहिलला हलवत) साहिल, उठ. सकाळ झाली.

साहिल: (डोळे उघडत, गोंधळून) सर… पुस्तकं… गोष्ट… कविता… शब्दकोश महाराज…

तन्वी: काय बडबडतोयस? आणि हे बघ — तुझा फोन बॅगेत होता! रात्रभर तू शोधत होतास.

साहिल: (फोन घेत, पाहत, मग हसत बॅगेत ठेवत) असू दे तिथेच. (पुस्तक दाखवत) सर, हे पुस्तक मला घरी न्यायचंय. संपवायचंय.

सरूआजी: (दारात येत, मिश्कीलपणे) काय, फोनवाल्या? रात्री कोण जिंकलं — फोन की पुस्तकं?

साहिल: (हसत) आजी, दोघंही. फोन माझ्याकडे राहिला — आणि पुस्तकं माझ्या मनात.

सरूआजी: (त्याच्या डोक्यावरून हात फिरवत) ने ते पुस्तक. वाचून झालं की परत पाठव — आणि त्याबद्दल मला एक पत्र लिही. पोस्टाने! फोनने नाही!

(फलक बदलतो: 'एक महिना नंतर — शाळा'. साहिल, तन्वी आणि वर्गातली मुलं एका कोपऱ्यात — 'वाचन कट्टा' फलक, चटई, पुस्तकांची टोपली. जोशी सर पाहतायत.)

साहिल: (मुलांना) तर मित्रांनो, आजचं पुस्तक — मी काल संपवलं! आणि आज मी तुम्हाला त्यातली सगळ्यात भारी गोष्ट सांगणार आहे — पण शेवट नाही सांगणार! शेवट जाणायचा असेल, तर पुस्तक वाचायचं!

वर्गातली मुलं: ए, सांग ना शेवट!

साहिल: नाही! हा माझा नियम — 'रील साठ सेकंदांत संपते, पुस्तक साठ दिवस डोक्यात राहतं!'

जोशी सर: (प्रेक्षकांकडे) एका सहलीत काय होऊ शकतं? ज्याला पुस्तक म्हणजे झोपेची गोळी वाटायची, तो आज शाळेचा 'वाचन कट्टा' चालवतो. दर शुक्रवारी, शेवटचा तास.

तन्वी: आणि साहिलने ठरवलंय — या वर्षी बारा पुस्तकं! महिन्याला एक!

साहिल: (हसत) आणि रील्स? त्या पण पाहतो — पण आता मी स्वतः रील बनवतो — 'या आठवड्याचं पुस्तक, साठ सेकंदांत!'

(सगळी पुस्तकं-पात्रं मागच्या बाजूने मंचावर येतात आणि मुलांच्या मागे उभी राहतात. फक्त साहिल त्यांच्याकडे वळून पाहतो आणि डोळा मारतो.)

गीत: एक पान, दोन पानं, उघडू या पुस्तक शब्दांच्या जगात, फिरू या मनसोक्त गोष्ट सांगे गंमत, कविता गाते गाणं इतिहास सांगे शौर्य, विज्ञान नवं जाणं फोनपेक्षा जवळचा, पुस्तक हाच मित्र वाचू या रे सारे, रंगवू या चित्र

सगळे: वाचाल तर वाचाल!

साहिल: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे, पुस्तक उंचावत) मित्रांनो, आज घरी गेल्यावर एक काम करा — कपाटातलं एक धूळ बसलेलं पुस्तक काढा. फक्त पहिलं पान वाचा. फक्त एक. कारण कोणास ठाऊक — कदाचित त्या पुस्तकातली 'गोष्ट' तुमची वाट पाहत असेल!

(पडदा)