वार्षिक परीक्षेला दहा दिवस उरलेत. कुणाल रात्री उशिरापर्यंत जागतो, जेवत नाही, खेळत नाही, आणि प्रत्येक वेळी आईच्या तोंडून 'शर्मांचा आदित्य बघ, नव्वद टक्के!' ऐकतो. एका रात्री त्याच्या खोलीत खरोखरच एक राक्षस प्रकट होतो — 'ताणासुर'! तुलना, भीती आणि 'काय होईल?' हे त्याचं अन्न. तो रोज मोठा होत जातो. पण कुणालची लहान बहीण, आजोबा आणि शाळेतल्या समुपदेशक मॅडम यांच्या मदतीने कुणाल शोधतो या राक्षसाला छोटं करण्याचे पाच मंत्र.

पात्रं

लागणारं साहित्य

अभ्यासाचं टेबल, पुस्तकांचा ढीग (जितका मोठा तितका चांगला), टेबल लँप, घड्याळ (गजराचं), गुणपत्रिका, ताणासुराचा पोशाख — तीन आकारांत (किंवा एकच पोशाख आणि उंच होण्यासाठी स्टूल/खांद्यावर बसवलेला मुखवटा), फुगे (राक्षस फुगतो हे दाखवायला — शेवटी फोडायचे), क्रिकेटची बॅट, चित्रकलेची वही, 'वेळापत्रक' तक्ता, फुग्यांवर लिहिलेले शब्द: 'तुलना', 'भीती', 'काय होईल?', 'झोप नाही', 'एकटेपणा'

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• संवेदनशील विषय: परीक्षेचा ताण मुलांसाठी खरा असतो. नाटक विनोदी आहे, पण ताणाची टिंगल नाही. कुणालचे संवाद प्रामाणिकपणे, खरेपणाने म्हणायचे. प्रेक्षकांतली एखादी मुलगी किंवा मुलगा 'हे तर माझ्यासारखं आहे' म्हणाला/म्हणाली, तर नाटक यशस्वी.
• राक्षसाचा आकार: ताणासुर प्रत्येक प्रवेशात मोठा होतो. सोपी युक्ती — त्याच्या पोशाखाला फुगे बांधा. प्रत्येक नकारात्मक वाक्यावर एक फुगा वाढवा. प्रवेश ४ मध्ये प्रत्येक मंत्रावर एक फुगा फोडा — प्रेक्षकांना ते खूप आवडेल!
• पालकांसाठी संदेश: हे नाटक पालक मेळाव्यात केलं तर उत्तम. आईचं 'शर्मांचा आदित्य' हे वाक्य ऐकून पालकांनी स्वतःला ओळखलं पाहिजे — पण आईला खलनायिका करू नका. ती प्रेमापोटी असं बोलते.
• मदत मागणं: शेवटचा संदेश स्पष्ट हवा — मन अस्वस्थ असेल तर आई-बाबा, शिक्षक, शाळेचे समुपदेशक यांच्याशी बोलायचं. प्रयोगानंतर शाळेने समुपदेशकांची ओळख करून द्यावी.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ४ मि., ३ — ४ मि., ४ — ६ मि., ५ — ४ मि.

संहिता

प्रवेश १ — दहा दिवस उरले

(रात्रीचे अकरा. कुणालची खोली. टेबलावर पुस्तकांचा डोंगर. कुणाल डोकं हातात धरून बसलाय. भिंतीवर कॅलेंडर — 'परीक्षा — १० दिवस'. आई दुधाचा ग्लास घेऊन येते.)

आई: कुणाल, दूध. अजून किती अभ्यास बाकी आहे?

कुणाल: (पुस्तकातून डोकं न काढता) सगळाच, आई. इतिहास, भूगोल, विज्ञानाचे तीन धडे, गणिताचे दोन… आणि इंग्रजीचं व्याकरण.

आई: (उसासा टाकत) मी सांगत होते ना, आधीपासून कर म्हणून. आज संध्याकाळी शर्मा वहिनी भेटल्या — त्यांचा आदित्य म्हणे सगळा अभ्यास करून रोज दोन सराव पेपर सोडवतो. गेल्या वर्षी नव्वद टक्के मिळाले त्याला!

कुणाल: (हळूच) आई, मला ब्याऐंशी मिळाले होते.

आई: ब्याऐंशी ठीक आहे, पण नव्वद म्हणजे… बघ ना, यंदा प्रयत्न केलास तर तूही… (थांबून, प्रेमाने) बाळा, मी तुझ्या भल्यासाठीच सांगते. दूध पी, आणि साडेबारापर्यंत झोप हं.

(आई जाते. कुणाल दुधाचा ग्लास बाजूला सारतो. पुस्तक उघडतो. पुन्हा बंद करतो.)

कुणाल: (स्वतःशी) नव्वद… नव्वद… आदित्य… शर्मा… (डोकं टेबलवर टेकवत) मला नाही जमणार. काहीच लक्षात राहत नाही. आणि नापास झालो तर? सगळे हसतील. आई-बाबा निराश होतील…

(दिवे लुकलुकतात. विचित्र आवाज — 'हं हं हं…' टेबलच्या खालून एक छोटा, काळा-जांभळा राक्षस बाहेर येतो. फक्त गुडघ्याएवढा. एक फुगा बांधलेला — 'काय होईल?')

ताणासुर: (चिरक्या आवाजात) हं हं हं! बोलावलंस मला?

कुणाल: (दचकून उडी मारत) क… कोण तू?

ताणासुर: मी ताणासुर! तुझा नवा मित्र! तू 'नापास झालो तर?' म्हणालास ना — त्या वाक्याने मला जन्म दिला. (पोटावर हात फिरवत) आह, किती छान अन्न होतं ते!

कुणाल: अन्न? मी तुला काही खायला दिलं नाही!

ताणासुर: दिलंस ना! माझं अन्न म्हणजे — 'काय होईल?', 'मला नाही जमणार', 'तो माझ्यापेक्षा चांगला आहे'. तू जितकं जास्त असं विचार करशील, तितका मी मोठा होईन! (खुदुखुदु हसत) चल, अजून एक वाक्य बोल!

कुणाल: (घाबरून, पुस्तक उघडत) जा इथून! मला अभ्यास करायचाय!

ताणासुर: (पुस्तकावर बसत) अभ्यास? दहा दिवसांत सगळा अभ्यास? अशक्य! आदित्य तर रोज दोन पेपर सोडवतो!

(कुणालचा चेहरा पडतो. ताणासुराला 'तुलना' नावाचा दुसरा फुगा बांधला जातो. तो थोडा उंच होतो.)

ताणासुर: (आनंदाने) बघ! वाढलो!

प्रवेश २ — राक्षस वाढतो

(पाच दिवसांनंतर. फलक: 'परीक्षा — ५ दिवस'. ताणासुर आता कुणालएवढा उंच — चार-पाच फुगे. सोबत दोन चेले — तुलनासुर आणि भीतीसुर. कुणाल डोळ्यांखाली काळी वर्तुळं, थकलेला.)

तुलनासुर: (कुणालच्या कानात) आदित्यने काल तीन पेपर सोडवले! तीन! आणि तू? एकही नाही!

भीतीसुर: (दुसऱ्या कानात, थरथरत्या आवाजात) आणि जर पेपर अवघड आला तर? आणि जर उत्तर विसरलास तर? आणि जर घड्याळ बंद पडलं तर? आणि जर… जर… जर…

कुणाल: (कान बंद करत) बस! गप्प बसा!

(मिनू येते, हातात क्रिकेटची बॅट.)

मिनू: दादा! चल ना खेळायला! तू आठवडाभर खेळला नाहीस. सगळे मित्र विचारतायत!

कुणाल: (चिडून) मिनू, मला वेळ नाही! परीक्षा आहे! जा तू!

मिनू: (थबकते) दादा… तू आधी असा ओरडायचा नाहीस. (हळूच) तू जेवण पण नीट करत नाहीस. आई म्हणते, तू रात्री दोन वाजेपर्यंत जागतोस.

ताणासुर: (मिनूकडे बघून) हं हं! हिलाही घाबरव, कुणाल! सांग तिला, खेळ म्हणजे वेळेचा अपव्यय!

कुणाल: (मिनूला) खेळ म्हणजे वेळेचा अपव्यय!

(ताणासुराला अजून एक फुगा — 'एकटेपणा'. तो मोठा होतो. मिनू दुखावलेली, बॅट घेऊन जाते.)

(बाबा येतात, फोनवर बोलत.)

बाबा: (फोनवर) हो, रिपोर्ट उद्या पाठवतो… (कुणालला पाहून, फोन खांद्यावर दाबत) कुणाल, अभ्यास चालू आहे ना? छान. (फोनवर परत) हो, बोला… (बोलत बोलत निघून जातात.)

कुणाल: (एकटाच, हळू आवाजात) बाबा… मला तुमच्याशी बोलायचं होतं…

ताणासुर: (प्रचंड हसत, आता छताला डोकं टेकलेलं) हा हा हा! कोणाला वेळ नाही तुझ्यासाठी, कुणाल! तू एकटा आहेस! फक्त मी आहे तुझ्यासोबत! आणि मी… (हात पसरत) …रोज मोठा होतोय!

(कुणाल पुस्तकांच्या ढिगावर डोकं ठेवतो. खांदे थरथरतात. दिवे मंद.)

प्रवेश ३ — आजोबांचं शेत

(सकाळ. आजोबा गावाहून आलेत — हातात पिशवी. मिनू त्यांच्या कुशीत. कुणाल टेबलवर, झोपलेला — पुस्तकावर डोकं. ताणासुर कोपऱ्यात, घोरतोय — तोही थकलाय.)

मिनू: (कुजबुजत) आजोबा, दादाला काय झालंय कळत नाही. तो हसत नाही, खेळत नाही, माझ्यावर ओरडतो. आणि रात्री… रात्री मला वाटलं, तो रडत होता.

आजोबा: (कुणालकडे पाहत, हळूच) हम्म. (पुढे जाऊन, कुणालच्या डोक्यावरून हात फिरवतात) कुणाल्या… ऊठ, बाळा.

कुणाल: (दचकून जागा होत) आजोबा? तुम्ही कधी आलात? (लगेच पुस्तक उचलत) सॉरी, मी झोपलो… अभ्यास…

आजोबा: (पुस्तक हळूच खाली ठेवत) अभ्यास पळून जाणार नाही. चल, माझ्याबरोबर गच्चीवर. दहा मिनिटं.

कुणाल: आजोबा, वेळ नाही—

आजोबा: (प्रेमाने, पण ठाम) दहा मिनिटं. आजोबांचा हुकूम.

(गच्ची. आकाश, वारा. आजोबा आणि कुणाल कठड्याजवळ. मिनू मागे. ताणासुर जागा होऊन, दबकत मागे येतो.)

आजोबा: कुणाल, गावाकडे आपल्या शेतात मी काय पिकवतो, माहितेय?

कुणाल: ज्वारी. आणि ऊस.

आजोबा: आणि ज्वारी पेरल्यावर, मी रोज उठून तिला उपटून बघतो का — मुळं किती वाढली?

कुणाल: (हसू आवरत) नाही आजोबा! उपटलं तर रोप मरेल!

आजोबा: मग तुझ्या आईला कोणी सांगा. ती रोज तुझं रोप उपटून बघतेय — 'किती टक्के? आदित्यपेक्षा किती?' (थांबून) आणि तू पण स्वतःला रोज उपटतोयस — 'मला जमणार का? नापास झालो तर?'

(कुणाल गप्प. ताणासुर अस्वस्थ होतो.)

आजोबा: बाळा, शेतकरी पेरतो, पाणी देतो, खत देतो, तण काढतो. मग पीक येतं. कधी कमी, कधी जास्त. पाऊस आपल्या हातात नाही. पण मेहनत आपल्या हातात आहे. आणि पीक कमी आलं, तरी पुढचा हंगाम असतो. एक परीक्षा म्हणजे आयुष्याचा एक हंगाम आहे, संपूर्ण आयुष्य नाही.

कुणाल: (डोळ्यांत पाणी, हळूच) आजोबा… मला खूप भीती वाटते. रात्री झोप येत नाही. डोक्यात सारखं 'काय होईल' चालू असतं. आणि मला… मला वाटतं कोणाला समजणार नाही.

(आजोबा त्याला जवळ घेतात. ताणासुर अचानक दचकतो — त्याचा एक फुगा फुस्सकन रिकामा होतो.)

ताणासुर: (घाबरून) ए! हे काय? माझा फुगा! (कुणालला) बोलू नकोस! मनातलं बोलू नकोस! बोललास तर मी…

मिनू: (ताणासुराकडे बोट दाखवत, आश्चर्याने) आजोबा! तो बघा! तो काळा राक्षस! तो लहान झाला!

आजोबा: (ताणासुराकडे शांतपणे पाहत) दिसतोय मला, मिनू. आमच्या काळीपण होता हा. वेगळ्या नावाने. (कुणालला) बघितलंस? तू मनातलं बोललास, आणि तो लहान झाला. याचं पहिलं शस्त्र — गप्प बसणं. आपलं पहिलं शस्त्र — बोलणं.

प्रवेश ४ — पाच मंत्र

(शाळा. समुपदेशकाची खोली. देशमुख मॅडम. कुणाल, आजोबा आणि मिनू. ताणासुर आणि चेले कोपऱ्यात — थोडे घाबरलेले.)

देशमुख मॅडम: (हसत) ये कुणाल, बस. आजोबांनी सगळं सांगितलं. आणि तो — (ताणासुराकडे पाहत) — ओळखीचा आहे माझ्या. दर परीक्षेत शेकडो मुलांच्या खोलीत येतो. पण त्याला छोटं करायचे पाच मंत्र आहेत. शिकायचेत?

कुणाल: (उत्सुकतेने) हो, मॅडम!

देशमुख मॅडम: पहिला मंत्र — 'बोल.' तो तू कालच शिकलास. मनातली भीती कोणाला तरी सांगितली की ती अर्धी होते.

(ताणासुराचा 'एकटेपणा' फुगा — फट्! फुटतो. ताणासुर किंचाळतो.)

देशमुख मॅडम: दुसरा मंत्र — 'श्वास.' डोळे मिट. नाकाने हळू श्वास घे — चार आकडे मोज. रोखून धर — चार. तोंडाने सोड — सहा. पुन्हा.

कुणाल: (डोळे मिटून करतो) एक… दोन… तीन… चार… (सोडतो) …हं. डोकं हलकं वाटलं.

(भीतीसुराचा फुगा — फट्! भीतीसुर पळून कोपऱ्यात लपतो.)

देशमुख मॅडम: तिसरा मंत्र — 'तुकडे.' सगळा अभ्यास एकदम डोंगरासारखा दिसतो. म्हणून घाबरायला होतं. (तक्ता दाखवत) पण त्याचे तुकडे करू. रोज तीन विषय, प्रत्येकी पाऊण तास, मध्ये दहा मिनिटं विश्रांती. एका वेळी एक तुकडा. डोंगर नाही — पायऱ्या.

कुणाल: (तक्ता पाहत) अरे… असं पाहिलं तर पाच दिवसांत होईल सगळं!

(ताणासुराचा 'काय होईल?' फुगा — फट्!)

ताणासुर: (रागाने आणि घाबरून) थांबा! थांबा! माझे फुगे फोडू नका!

देशमुख मॅडम: (हसत, ताणासुराकडे दुर्लक्ष करत) चौथा मंत्र — 'झोप आणि खेळ.' रात्री दोनपर्यंत जागलास, तर जे वाचलंस ते मेंदूत साठवलं जात नाही. मेंदू झोपेत अभ्यास पक्का करतो, कुणाल. आठ तास झोप. आणि रोज अर्धा तास खेळ — शरीर हललं की मन हलकं होतं.

मिनू: (उड्या मारत, बॅट दाखवत) बघ दादा! मी म्हणत होते ना! खेळ म्हणजे अपव्यय नाही!

कुणाल: (हसत, मिनूचे केस विस्कटत) सॉरी, मिनू. उद्या संध्याकाळी — क्रिकेट. पक्कं!

(ताणासुराचा 'झोप नाही' फुगा — फट्! ताणासुर आता गुडघ्याएवढा.)

देशमुख मॅडम: आणि पाचवा मंत्र — सगळ्यात महत्त्वाचा — 'स्वतःशी स्पर्धा.' आदित्यशी नाही, कुणालशी. गेल्या वर्षी ब्याऐंशी. यंदा ब्याऐंशीपेक्षा एक जरी जास्त — तर तू जिंकलास. आणि नाही जमलं, तरी — तू प्रयत्न केलास, हेच खरं यश.

(शेवटचा फुगा — 'तुलना' — फट्! तुलनासुर रडत पळतो. ताणासुर आता अगदी छोटासा — मांजरीच्या पिल्लाएवढा. आवाज चिरका.)

ताणासुर: (रडवेला) हे… हे बरोबर नाही! मी नाहीसा होणार का आता?

देशमुख मॅडम: (खाली वाकून त्याच्याशी बोलत) नाही. तू पूर्ण नाहीसा होणार नाहीस. थोडा ताण असला तर माणूस अभ्यास करतो, तयारी करतो. पण तू आता लहानच राहायचंस — मदतनीस म्हणून, मालक म्हणून नाही.

ताणासुर: (नाक ओढत, कुणालकडे पाहत) मग… मी तुझ्या खिशात राहू? लहान होऊन? फक्त परीक्षेच्या आदल्या दिवशी थोडा जागा होईन — तुला आठवण करून द्यायला.

कुणाल: (हसत, त्याला उचलून खिशात ठेवत) चालेल. पण छोटाच राहायचं, हं!

प्रवेश ५ — निकाल

(घर. संध्याकाळ. आई, बाबा. कुणाल आणि मिनू क्रिकेट खेळून घामाघूम होऊन येतात. आजोबा हसत बसलेत.)

आई: (काळजीने) कुणाल, उद्या पेपर आहे आणि तू खेळत होतास?

कुणाल: (शांतपणे) आई, आज माझा अभ्यास वेळापत्रकाप्रमाणे पूर्ण झाला. आता अर्धा तास खेळ, मग जेवण, मग उजळणी, आणि साडेदहाला झोप. देशमुख मॅडमचा मंत्र!

आई: (आश्चर्याने आजोबांकडे पाहत) बाबा, हे काय जादू केलीत?

आजोबा: जादू नाही, सूनबाई. फक्त ऐकलं. (थांबून, हळूच) आणि एक सांगू? 'शर्मांचा आदित्य' हे वाक्य थोडे दिवस बंद ठेवा. रोप रोज उपटून बघू नका.

(आई थबकते. मग कुणालकडे पाहते.)

आई: (कुणालजवळ बसत) कुणाल… मी तुला रोज आदित्यशी तुलना करून त्रास दिला का?

कुणाल: (खाली पाहत, मग धीर करून) हो, आई. खूप. मला वाटायचं, मी कितीही केलं तरी तुम्हाला कमीच वाटेल.

आई: (डोळे भरून, त्याला जवळ घेत) सॉरी, बाळा. मला फक्त तुझं भलं हवं होतं. पण भलं म्हणजे टक्के नाहीत — भलं म्हणजे तू आनंदी असणं. तुला किती गुण मिळाले, त्यापेक्षा तू कसा आहेस, हे मला जास्त महत्त्वाचं आहे.

बाबा: (फोन बाजूला ठेवत, जवळ येत) आणि मला पण माफ कर, कुणाल. मी रोज 'अभ्यास चालू आहे ना' विचारलं, पण 'तू कसा आहेस' कधी विचारलं नाही. आजपासून रोज रात्री जेवणानंतर दहा मिनिटं — फक्त आपण दोघं. गप्पा. फोन बंद.

(दारावरची बेल. आदित्य शर्मा येतो — हातात एक वही.)

आदित्य: कुणाल, तुझ्याकडे विज्ञानाच्या आकृत्या आहेत का? माझ्या… (थांबतो, मग हळूच) …खरं सांगू? मला खूप भीती वाटतेय. आई सगळ्यांना सांगते मी रोज तीन पेपर सोडवतो, पण मी… मी एकही पूर्ण सोडवू शकलो नाही. रात्री झोप येत नाही.

(सगळे थक्क. कुणाल खिशातून ताणासुराला काढून पाहतो. ताणासुर खांदे उडवतो — 'मी त्याच्याकडेही आहे!')

कुणाल: (हसत, आदित्यच्या खांद्यावर हात ठेवत) ये आदित्य, बस. मी तुला पाच मंत्र सांगतो. पहिला — बोल. आणि तो तू आत्ताच केलास!

(फलक: 'एक महिना नंतर — निकाल'. कुणाल गुणपत्रिका घेऊन येतो.)

कुणाल: (उत्साहाने) आई! बाबा! पंचाऐंशी टक्के!

मिनू: पण आदित्यदादाला नव्वद मिळाले असतील ना?

कुणाल: (हसत) माहीत नाही, आणि मला विचारायचंही नाही. ब्याऐंशीवरून पंचाऐंशी — मी स्वतःला हरवलं! हीच माझी स्पर्धा!

आई: (त्याला मिठी मारत) आणि माझ्यासाठी, तू शंभर टक्के!

गीत: राक्षस मोठा होता, भीतीचा, ताणाचा पाच मंत्रांनी झाला, इवलासा खिशाचा बोल मनातलं, श्वास घे हळू तुकडे कर अभ्यासाचे, खेळायला चल पळू झोप घे पुरेशी, स्वतःशीच शर्यत टक्क्यांपेक्षा मोठी, आपल्या मनाची किंमत

कुणाल: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे, खिशातला छोटा ताणासुर दाखवत) तुमच्याकडे पण असा एखादा राक्षस आहे? परीक्षेचा, स्पर्धेचा, 'काय होईल'चा? मग लक्षात ठेवा — गप्प बसलात, तर तो वाढतो. बोललात, तर तो लहान होतो. आई-बाबा, शिक्षक, मित्र, शाळेचे समुपदेशक — कोणाशी तरी बोला. आणि पालकहो —

आजोबा: (पुढे येत) — रोप रोज उपटून बघू नका. पाणी द्या. ऊन द्या. ते वाढेलच.

(पडदा)