नववी 'क'मध्ये गोंधळ — वर्गप्रमुखाची निवडणूक, मागच्या बाकांचं भांडण, आणि 'मुलींनी फुटबॉल खेळायचं नाही' असा मुलांचा 'नियम'. कंटाळलेल्या वर्गशिक्षिका एक प्रयोग करतात — 'आपल्या वर्गाचं संविधान बनवा!' आणि मग सुरू होतो एक अद्भुत प्रवास — १९४६ च्या संविधान सभेत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, डॉ. राजेंद्र प्रसाद, हंसा मेहता आणि अनेक सदस्य — दोन वर्षं, अकरा महिने, अठरा दिवस चाललेल्या चर्चा, वाद आणि स्वप्नं. आणि त्यातून जन्मलेलं — जगातलं सगळ्यांत मोठं लिखित संविधान. वर्गाचं संविधान बनवताना मुलांना कळतं — देशाचं संविधान म्हणजे फक्त पुस्तक नाही, तर रोजचं जगणं.

पात्रं

लागणारं साहित्य

वर्गाचे बाक, फळा, मोठा तक्ता ('आपल्या वर्गाचं संविधान'), संविधान सभेसाठी — लांब टेबल, खुर्च्या, कागदांचे गठ्ठे, जुन्या पद्धतीचे पेन-शाईदौत, चष्मे, गांधी टोपी, बंडी, साड्या, सूट; संविधानाची मोठी प्रत (पुठ्ठ्याचं सजवलेलं पुस्तक), तिरंगा, अशोकचक्र, उद्देशिकेचा मोठा फलक (शेवटच्या प्रवेशासाठी), मतपेटी (खोका) आणि मतपत्रिका

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: दोन जागा — वर्ग (आजचा) आणि संविधान सभा (१९४६-४९). वर्गाचे बाक बाजूला सारून लांब टेबल आणलं की संविधान सभा. एकाच कलाकारांनी दोन्ही भूमिका केल्याने 'आजची मुलं इतिहास जगतायत' हा परिणाम होतो.
• इतिहासाची अचूकता: संविधान सभेची पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६. डॉ. राजेंद्र प्रसाद अध्यक्ष. मसुदा समिती २९ ऑगस्ट १९४७ ला नेमली — अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. संविधान २६ नोव्हेंबर १९४९ ला स्वीकारलं, २६ जानेवारी १९५० ला लागू झालं. एकूण काळ — दोन वर्षं, अकरा महिने, अठरा दिवस. सभेत पंधरा स्त्री सदस्य होत्या. मूळ प्रत प्रेम बिहारी नारायण रायजादा यांनी हाताने सुलेखनात लिहिली, आणि नंदलाल बोस व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी सजवली. सदस्यांनी २४ जानेवारी १९५० ला प्रतीवर सह्या केल्या.
• संवाद: संविधान सभेतले संवाद त्या चर्चांच्या आशयावर आधारित, पण नाटकासाठी नव्याने लिहिलेले आहेत — ती थेट अवतरणं नाहीत (डॉ. आंबेडकरांच्या शेवटच्या भाषणाचा आशय वगळता). उद्देशिकेचा मजकूर अधिकृत मराठी आवृत्तीनुसार.
• आदर: डॉ. आंबेडकर आणि इतर नेत्यांच्या भूमिका आदराने, संयत. अतिनाट्यमयता टाळा. आजच्या वर्गातले प्रसंग मात्र खेळकर, विनोदी.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., २ — ५ मि., ३ — ५ मि., ४ — ५ मि., ५ — ६ मि.

संहिता

प्रवेश १ — वर्गातला गोंधळ

(नववी 'क'. गोंधळ. मुलं ओरडतायत. आर्यन आणि सिद्धार्थ बाकावर उभे राहून वाद घालतायत. पल्लवी आणि गुरप्रीत फुटबॉल घेऊन रागावलेल्या.)

आर्यन: वर्गप्रमुख मीच होणार! गेल्या वर्षी पण मीच होतो!

सिद्धार्थ: म्हणून तर यंदा नको! तू फक्त तुझ्या मित्रांना खिडकीजवळ बसवतोस!

पल्लवी: (फुटबॉल आपटत) आणि हे काय? मुलं म्हणतात, सुट्टीत मैदानावर मुलींनी फुटबॉल खेळायचं नाही! हा कोणता नियम?

जॉय: (खांदे उडवत) आमचा नियम! मैदान आम्ही आधी घेतलं!

गुरप्रीत: मैदान शाळेचं आहे, तुमच्या बापाचं नाही!

फातिमा: (डोकं धरून) आणि मागच्या बाकावरचे रोज माझा डबा उघडून बघतात — 'आज काय आणलंस?' — माझ्या परवानगीशिवाय!

(शिंदे मॅडम येतात. सगळे गप्प, बसतात.)

शिंदे मॅडम: (शांतपणे, सगळ्यांकडे पाहत) बाहेरून आवाज ऐकला. संसद भरलेली दिसतेय — पण नियम नसलेली! (हसत) बरं. आज मी धडा शिकवणार नाही. आज एक प्रयोग. तुम्ही — सगळ्यांनी मिळून — आपल्या वर्गाचं संविधान बनवायचं.

आर्यन: (गोंधळून) संविधान? वर्गाचं? मॅडम, संविधान तर देशाचं असतं!

शिंदे मॅडम: हो. आणि देशाचं संविधान कसं बनलं, हे माहीत आहे का? (कोणीच उत्तर देत नाही) बघा — रोज वापरतो, पण माहीत नाही. (फळ्यावर लिहितात: '९ डिसेंबर १९४६') चला, एका प्रवासाला जाऊ. पंचाहत्तर-ऐंशी वर्षं मागे. आणि त्या प्रवासात — तुम्हीच असाल संविधान सभेचे सदस्य!

(दिवे मंद. मुलं बाक बाजूला सारतात, लांब टेबल आणतात, जुन्या पद्धतीचे कपडे घालतात — टोपी, बंडी, साडी, चष्मा. शिंदे मॅडम निवेदिका म्हणून बाजूला उभ्या राहतात.)

शिंदे मॅडम: (निवेदन) भारताला स्वातंत्र्य मिळणार होतं. पण स्वातंत्र्यानंतर देश कसा चालवायचा? कोणाचे काय हक्क? सरकार कसं निवडायचं? हे ठरवण्यासाठी एक सभा बनली — संविधान सभा. देशभरातून निवडून आलेले सदस्य — वेगवेगळ्या धर्मांचे, जातींचे, भाषांचे, विचारांचे. फाळणीनंतर त्यांची संख्या होती दोनशे नव्याण्णव. आणि त्यांचं काम — तीस कोटींहून अधिक लोकांसाठी एक असं पुस्तक लिहायचं, जे सगळ्यांना समान मानेल.

प्रवेश २ — संविधान सभा

(संविधान सभा. लांब टेबलाभोवती सदस्य. अध्यक्षस्थानी डॉ. राजेंद्र प्रसाद (आर्यन). एका बाजूला डॉ. आंबेडकर (सिद्धार्थ) — चष्मा, सूट, समोर कागदांचे गठ्ठे.)

शिंदे मॅडम: (निवेदन) २९ ऑगस्ट १९४७. स्वातंत्र्य मिळून अवघे पंधरा दिवस झाले होते. संविधान सभेने मसुदा समिती नेमली — संविधानाचा पहिला मसुदा लिहिण्यासाठी. आणि तिचे अध्यक्ष — डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर.

राजेंद्र प्रसाद: (उभे राहून) डॉ. आंबेडकर, मसुदा समितीच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारी तुमच्याकडे. देशाचं भवितव्य तुमच्या लेखणीत आहे.

डॉ. आंबेडकर: (उठून, संयत आवाजात) अध्यक्ष महोदय, ही जबाबदारी मी नम्रपणे स्वीकारतो. (थांबून) मी अशा समाजात जन्मलो, जिथे लहानपणी मला शाळेत वर्गाबाहेर बसवलं जायचं, सार्वजनिक पाणवठ्यावर पाणी प्यायला मनाई होती. आज त्याच मला या देशाचे नियम लिहायची संधी मिळतेय. हीच तर लोकशाहीची ताकद आहे — आणि मी असं संविधान लिहिण्याचा प्रयत्न करीन, ज्यात कोणत्याही मुलाला वर्गाबाहेर बसावं लागणार नाही.

(सभेत शांतता. मग टाळ्या.)

शिंदे मॅडम: (निवेदन) आणि सुरू झाल्या चर्चा. वाद. प्रश्न. प्रत्येक शब्दावर.

सदस्य (गुरप्रीत): (उठून) अध्यक्ष महोदय, मतदानाचा हक्क कोणाला? फक्त शिकलेल्यांना? जमीन असलेल्यांना? कर भरणाऱ्यांना? अनेक देशांत असंच आहे.

डॉ. आंबेडकर: नाही. प्रत्येक प्रौढ नागरिकाला — स्त्री-पुरुष, श्रीमंत-गरीब, शिकलेला-अशिक्षित — सगळ्यांना एक मत. एक माणूस, एक मत, एक मूल्य.

सदस्य (जॉय): (शंकेने) पण डॉक्टरसाहेब, ज्यांना वाचता येत नाही, ते योग्य निर्णय कसा घेतील?

डॉ. आंबेडकर: वाचता येत नसेल, तर मतपत्रिकेवर चिन्हं असतील. पण शहाणपण फक्त पुस्तकांतून येत नाही. शेतकऱ्याला माहीत असतं, त्याच्या गावाला काय हवं. मजुराला माहीत असतं, त्याच्या घराला काय हवं. त्यांना मताचा हक्क नाकारणं म्हणजे त्यांना देशाबाहेर ठेवणं.

(सभा कुजबुजते. मग माना हलवतात.)

शिंदे मॅडम: (निवेदन, प्रेक्षकांकडे) त्या काळी अनेक देशांत स्त्रियांना मतदानाचा हक्क मिळायला अनेक वर्षं संघर्ष करावा लागला होता. भारताने पहिल्या दिवसापासून प्रत्येक प्रौढ नागरिकाला — स्त्रियांनाही — मताचा हक्क दिला.

(हंसा मेहता (पल्लवी) उठतात.)

हंसा मेहता: अध्यक्ष महोदय, मला एक मुद्दा मांडायचाय. संविधानात सगळीकडे 'पुरुष', 'मनुष्य' असे शब्द आहेत. पण या देशात अर्धी लोकसंख्या स्त्रियांची आहे. आम्हाला दया नको, सवलत नको — आम्हाला समानता हवी. प्रत्येक अधिकार, प्रत्येक संधी — स्त्री-पुरुष दोघांनाही सारखी.

शिंदे मॅडम: (निवेदन) संविधान सभेत पंधरा स्त्री सदस्य होत्या — हंसा मेहता, सरोजिनी नायडू, दुर्गाबाई देशमुख, अम्मू स्वामिनाथन, राजकुमारी अमृत कौर, दाक्षायणी वेलायुधन, बेगम एजाझ रसूल आणि इतर. त्यांच्यामुळे संविधानात स्त्रियांच्या समानतेचा आवाज पक्का झाला. हंसा मेहतांनी संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवी हक्कांच्या जाहीरनाम्यातही 'सर्व पुरुष' ऐवजी 'सर्व मानव' असा बदल करायला मोलाची भूमिका बजावली.

प्रवेश ३ — वर्गाचं संविधान, भाग १

(प्रकाश बदलतो. पुन्हा आजचा वर्ग. मुलं अजूनही ऐतिहासिक कपड्यांत, पण आता स्वतः. तक्ता: 'आपल्या वर्गाचं संविधान'.)

शिंदे मॅडम: तर, सदस्यहो! आता तुमची पाळी. पहिला प्रश्न — वर्गप्रमुख कसा निवडायचा?

आर्यन: (हात वर करत, हसत) मॅडम, आता मला कळलं — 'एक माणूस, एक मत'. वर्गप्रमुख मागच्या वर्षीचा आहे म्हणून नाही, तर सगळ्यांनी गुप्त मतदान करून निवडायचा.

सिद्धार्थ: आणि वर्गप्रमुखाने सगळ्यांसाठी काम करायचं — फक्त मित्रांसाठी नाही. खिडकीजवळची जागा दर आठवड्याला फिरती!

शिंदे मॅडम: (तक्त्यावर लिहीत) कलम एक — 'वर्गप्रमुख गुप्त मतदानाने निवडला जाईल. तो सर्वांचा प्रतिनिधी असेल.' मंजूर?

सगळे: मंजूर!

शिंदे मॅडम: दुसरा प्रश्न — मैदान आणि फुटबॉल.

जॉय: (संकोचत, उभा राहून) मॅडम… हंसा मेहतांचं ऐकल्यावर… आमचा 'मुलींनी फुटबॉल खेळायचं नाही' हा नियम… (थांबून) तो चुकीचा होता. मैदान सगळ्यांचं आहे.

पल्लवी: (हसत) थँक यू, जॉय! आणि आम्ही पण दर वेळी मैदान अडवणार नाही. सोमवार-बुधवार मुली, मंगळवार-गुरुवार मुलं, आणि शुक्रवारी — सगळे मिळून!

गुरप्रीत: मिश्र संघ!

शिंदे मॅडम: (लिहीत) कलम दोन — 'कोणत्याही विद्यार्थ्याला लिंग, धर्म, जात, भाषा, किंवा घरच्या परिस्थितीवरून भेदभाव केला जाणार नाही. मैदान, खेळ आणि संधी सर्वांसाठी समान.' हे आपल्या संविधानातल्या समानतेच्या हक्कासारखं आहे.

फातिमा: (हात वर करत) आणि माझा डबा, मॅडम?

शिंदे मॅडम: (हसत) फातिमा, तुझा मुद्दा खूप महत्त्वाचा आहे. संविधानात प्रत्येकाला व्यक्तिगत स्वातंत्र्य आणि सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आहे. तुझ्या परवानगीशिवाय तुझ्या वस्तू कोणी तपासू शकत नाही.

फातिमा: मग कलम तीन — 'प्रत्येकाच्या वस्तूंचा आणि खासगीपणाचा आदर.' आणि (मागच्या बाकाकडे पाहत, हसत) डबा वाटायचा असेल, तर मी स्वतः वाटीन — विचारलं तर!

(हशा.)

शिंदे मॅडम: छान. पण आता एक अवघड प्रश्न. नियम मोडला, तर? कोण ठरवणार? आणि नियमच चुकीचा असेल, तर? (थांबून) हेच प्रश्न संविधान सभेसमोर पण होते. चला, पुन्हा मागे जाऊ…

प्रवेश ४ — हजारो दुरुस्त्या, एक पुस्तक

(संविधान सभा. रात्र. कागदांचे ढीग. डॉ. आंबेडकर एकटे, कंदिलाच्या उजेडात लिहितायत. थकलेले.)

शिंदे मॅडम: (निवेदन) मसुदा तयार झाला. मग सभेत त्यावर कलमा-कलमाने चर्चा. सदस्यांनी हजारो दुरुस्त्या सुचवल्या. त्यांपैकी अनेक स्वीकारल्या गेल्या. रात्रंदिवस काम.

(राजेंद्र प्रसाद येतात.)

राजेंद्र प्रसाद: डॉक्टरसाहेब, अजून जागे? तुमची तब्येत…

डॉ. आंबेडकर: (हलकं हसत) तब्येत नंतर बघू, अध्यक्ष महोदय. आज अधिकारांच्या कलमांवर काम चाललंय. (कागद दाखवत) मूलभूत हक्क — समानतेचा हक्क, स्वातंत्र्याचा हक्क, शोषणाविरुद्धचा हक्क, धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क. आणि सगळ्यात महत्त्वाचा — घटनात्मक उपायांचा हक्क.

राजेंद्र प्रसाद: तो सगळ्यात महत्त्वाचा का?

डॉ. आंबेडकर: कारण हक्क कागदावर लिहिणं सोपं आहे. पण कोणी ते हिरावले, तर नागरिक काय करणार? हा हक्क सांगतो — तो थेट न्यायालयात जाऊ शकतो. सरकारविरुद्धसुद्धा. हक्कांचं रक्षण करणारा हक्क. मी याला संविधानाचं हृदय आणि आत्मा मानतो.

(सदस्य (फातिमा) येते.)

सदस्य (फातिमा): डॉक्टरसाहेब, धर्माबद्दल माझ्या भागातले लोक काळजीत आहेत. फाळणीच्या दंग्यांनंतर…

डॉ. आंबेडकर: (उठून) बहिणी, हा देश कोणत्याही एका धर्माचा नसेल. राज्याचा कोणताही धर्म नसेल, पण प्रत्येक नागरिकाला आपला धर्म मानायचं, आचरायचं स्वातंत्र्य असेल. मंदिर, मशीद, चर्च, गुरुद्वारा — सगळ्यांना समान आदर. आणि कोणाचाही धर्म त्याच्या नागरिकत्वाच्या आड येणार नाही.

(प्रकाश बदलतो. एका बाजूला प्रेम बिहारी नारायण रायजादा (जॉय) — मोठ्या पानावर, शाईदौत आणि टाक घेऊन, सुंदर अक्षरात लिहितायत.)

शिंदे मॅडम: (निवेदन) आणि मग, संविधानाची मूळ प्रत छापली नाही — हाताने लिहिली गेली! प्रेम बिहारी नारायण रायजादा यांनी सहा महिने सुलेखनात ती लिहिली. आणि शांतिनिकेतनचे चित्रकार नंदलाल बोस आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी प्रत्येक भाग चित्रांनी सजवला — मोहेंजोदडोपासून आधुनिक भारतापर्यंत.

रायजादा: (लिहिणं थांबवून, प्रेक्षकांकडे) मी कोणतंही मानधन घेतलं नाही. फक्त एक इच्छा व्यक्त केली — प्रत्येक पानावर माझं नाव, आणि शेवटच्या पानावर माझ्या आजोबांचं नाव लिहू द्या. त्यांनीच मला हे अक्षर शिकवलं.

(पुन्हा सभा. २६ नोव्हेंबर १९४९. सगळे सदस्य उभे. डॉ. आंबेडकर मध्ये.)

शिंदे मॅडम: (निवेदन) २६ नोव्हेंबर १९४९. दोन वर्षं, अकरा महिने, अठरा दिवसांनंतर — संविधान स्वीकारलं गेलं. आणि त्या आधी, आपल्या शेवटच्या भाषणात, डॉ. आंबेडकरांनी एक इशारा दिला होता.

डॉ. आंबेडकर: (गंभीर, संथ आवाजात — त्यांच्या भाषणाच्या आशयावर आधारित) संविधान कितीही चांगलं असलं, तरी ते राबवणारे वाईट निघाले, तर ते वाईटच ठरेल. आणि संविधान कितीही अपूर्ण असलं, तरी राबवणारे चांगले असतील, तर ते चांगलं ठरेल. (थांबून) आपण राजकीय लोकशाही मिळवली — एक माणूस, एक मत. पण सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात अजूनही प्रचंड विषमता आहे. ही विरोधाभासाची अवस्था लवकर संपवली नाही, तर लोकशाही धोक्यात येईल. स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता — ही तिन्ही एकत्र हवीत. एक जरी वेगळं केलं, तर लोकशाहीचा उद्देशच नष्ट होईल.

(खोल शांतता. मग सभा उभी राहून टाळ्या वाजवते. प्रकाश मंद.)

प्रवेश ५ — आम्ही, भारताचे लोक

(आजचा वर्ग. मुलं, ऐतिहासिक कपडे काढून, पुन्हा स्वतः. तक्ता भरलेला. शिंदे मॅडम.)

शिंदे मॅडम: तर — आपल्या वर्गाच्या संविधानात आता काय आहे?

आर्यन: (तक्ता वाचत) कलम एक — गुप्त मतदानाने वर्गप्रमुख. कलम दोन — भेदभाव नाही, मैदान सगळ्यांचं. कलम तीन — खासगीपणाचा आदर.

सिद्धार्थ: आणि कलम चार — आम्ही आत्ताच जोडलं — 'कोणाला अन्याय वाटला, तर तो वर्गसभेत तक्रार करू शकतो, आणि वर्गसभा न्याय करेल.' म्हणजे डॉ. आंबेडकरांचा तो 'हक्कांचं रक्षण करणारा हक्क'!

पल्लवी: आणि कलम पाच — 'नियम चुकीचा वाटला, तर सगळ्यांच्या संमतीने बदलता येईल.' जसं देशाच्या संविधानात दुरुस्ती करता येते!

फातिमा: आणि कलम सहा — कर्तव्यं! फक्त हक्क नाहीत. वर्ग स्वच्छ ठेवणं, दुसऱ्याचं ऐकून घेणं, शाळेच्या मालमत्तेची काळजी घेणं.

शिंदे मॅडम: (थक्क आणि आनंदी) वा! संविधानात पण मूलभूत कर्तव्यांचा भाग आहे — तो नंतर, १९७६ मध्ये जोडला गेला. तुम्ही तर पहिल्याच दिवशी जोडलात!

जॉय: (हसत) मॅडम, आता वर्गप्रमुखाची निवडणूक घेऊ?

(मतपेटी (खोका) येते. मुलं रांगेत, गुप्तपणे मतपत्रिका टाकतात. गुरप्रीत आणि फातिमा मोजतात.)

गुरप्रीत: (निकाल वाचत) आणि वर्गप्रमुख — सिद्धार्थ!

(टाळ्या. आर्यन सिद्धार्थला हात मिळवतो.)

आर्यन: (हसत) अभिनंदन! आणि खिडकीजवळची जागा — फिरती, हं!

सिद्धार्थ: (हसत) पक्कं! आणि पहिला निर्णय — आर्यन, तू माझा उपप्रमुख. कारण तुला अनुभव आहे!

(सगळे हसतात, टाळ्या.)

शिंदे मॅडम: (पुढे येत, प्रेक्षकांकडे) आज आपण जे केलं — वाद घातला, ऐकलं, मत दिलं, नियम बनवले, चूक मान्य केली — हेच संविधान आहे. ते फक्त कपाटात ठेवायचं पुस्तक नाही. ते रोज जगायचं असतं — वर्गात, घरात, रस्त्यावर. आणि ते सुरू होतं तीन शब्दांनी… (उद्देशिकेचा मोठा फलक उलगडला जातो) चला, सगळे मिळून.

(सगळे कलाकार एका रांगेत, हात पुढे — शपथेसारखे. प्रेक्षकांनाही उभं राहायला सांगितलं जातं. सगळे मिळून उद्देशिका वाचतात.)

सगळे: आम्ही, भारताचे लोक, भारताचे एक सार्वभौम समाजवादी धर्मनिरपेक्ष लोकशाही गणराज्य घडविण्याचा व त्याच्या सर्व नागरिकांस: सामाजिक, आर्थिक व राजनैतिक न्याय; विचार, अभिव्यक्ती, विश्वास, श्रद्धा व उपासना यांचे स्वातंत्र्य; दर्जाची व संधीची समानता; निश्चितपणे प्राप्त करून देण्याचा; आणि त्या सर्वांमध्ये व्यक्तीची प्रतिष्ठा व राष्ट्राची एकता आणि एकात्मता यांचे आश्वासन देणारी बंधुता प्रवर्धित करण्याचा संकल्पपूर्वक निर्धार करून; आमच्या संविधानसभेत आज दिनांक सव्वीस नोव्हेंबर, १९४९ रोजी याद्वारे हे संविधान अंगीकृत करून, अधिनियमित करून स्वतःप्रत अर्पण करीत आहोत.

(शांतता. मग गाणं.)

गीत: आम्ही भारताचे लोक, एक स्वप्न पाहिलं न्याय, स्वातंत्र्य, समतेचं, एक पुस्तक लिहिलं एक माणूस, एक मत, एकच मोल सगळ्यांचं मंदिर, मशीद, चर्च, गुरुद्वारा — घर साऱ्यांचं हक्क आमचे, कर्तव्य आमचे, बंधुतेचा धागा संविधानाच्या दिव्याने, उजळू या हा भारत जागा

सिद्धार्थ: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) एक लहान मुलगा, ज्याला शाळेत वर्गाबाहेर बसवलं गेलं होतं — त्याने असं पुस्तक लिहिलं, ज्यामुळे आज कोणालाही वर्गाबाहेर बसवता येत नाही. (थांबून) उद्या शाळेत किंवा घरी, कोणाशी भेदभाव होताना दिसला, तर आठवा — हे पुस्तक तुमच्याही हातात आहे.

सगळे: (एकत्र, हात उंचावत) संविधान चिरायू होवो! जय हिंद! जय भारत!

(पडदा)