आजची शाळकरी मुलगी सई — परीक्षेला कंटाळलेली, 'शाळा कशाला हवी?' म्हणणारी. एका रात्री ती स्वप्नात पोचते १८४८ सालच्या पुण्यात — भिडेवाड्यातल्या मुलींच्या पहिल्या शाळेत. तिथे ती पाहते सावित्रीबाईंवर फेकलेले शेण-दगड, जोतिरावांचा निर्धार, फातिमा शेख यांची साथ, आणि शिकायला धडपडणाऱ्या मुली. जागी होते तेव्हा सई पूर्ण बदललेली असते.

पात्रं

लागणारं साहित्य

आजच्या खोलीसाठी: शाळेची बॅग, वह्या, मोबाईल, टेबल-लँप. १८४८ साठी: लाकडी पाट्या आणि पेन्सिल (पाटी-पेन्सिल), जुनी पुस्तकं, लाकडी फळा, कंदील, नऊवारी साड्या (सावित्रीबाई, फातिमा), धोतर-पगडी-उपरणं (जोतिराव, गोविंदराव), एक जास्तीची साडी गुंडाळलेली पिशवी, कागदी 'शेणाचे गोळे' (तपकिरी कापडाचे), 'भिडेवाडा — मुलींची शाळा' असा फलक

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• इतिहासाचा आदर: हे नाटक खऱ्या व्यक्तींवर आधारित आहे. सावित्रीबाई, जोतिराव आणि फातिमा शेख यांची भूमिका करताना विनोद टाळा. विनोद फक्त सई आणि आजच्या काळातल्या प्रसंगांत.
• स्वप्नाचं संक्रमण: प्रवेश १ च्या शेवटी दिवे मंद करा, घड्याळाची टिकटिक किंवा हलकं संगीत वाजवा, आणि सई मंचाच्या मधोमध येईपर्यंत मागे नेपथ्य बदला. सई आजच्याच कपड्यांत राहील — त्यामुळे ती 'बाहेरून आलेली' वाटेल.
• शेणफेकीचा प्रसंग: खरी वस्तू फेकू नका! कलाकारांनी फेकण्याची कृती करायची आणि सावित्रीबाईंनी पदराने तोंड झाकायचं. ध्वनी परिणाम आणि प्रकाश यांतून प्रसंग उभा करा.
• ऐतिहासिक संदर्भ: भिडेवाड्यातली मुलींची शाळा १ जानेवारी १८४८ रोजी सुरू झाली. सावित्रीबाईंचा जन्म ३ जानेवारी १८३१ ला नायगाव (सातारा) येथे झाला. प्लेगच्या रुग्णांची सेवा करताना त्यांना लागण झाली आणि १० मार्च १८९७ ला त्यांचं निधन झालं. शेवटच्या निवेदनात हे सांगितलं आहे.
• वेशभूषा: सावित्रीबाईंची साधी नऊवारी, कपाळावर कुंकू, डोक्यावर पदर. जोतिरावांचं पांढरं धोतर, अंगरखा, पगडी. मुलींची परकर-पोलकी.
• वेळ: प्रवेश १ — ३ मि., २ — ५ मि., ३ — ५ मि., ४ — ६ मि., ५ — ६ मि.

संहिता

प्रवेश १ — आजची रात्र

(आजचं घर. रात्रीचे दहा. सई टेबलवर, समोर वह्या-पुस्तकं, हातात मोबाईल. आई येते.)

आई: सई, उद्या इतिहासाची चाचणी आहे ना? अभ्यास झाला?

सई: (मोबाईलमधून डोकं न काढता) होतोय गं आई.

आई: होतोय म्हणजे? मी अर्धा तास पाहतेय, पुस्तक एकाच पानावर उघडं आहे.

सई: (फोन ठेवत, वैतागून) आई, खरंच सांगू? मला शाळा आवडत नाही. रोज तेच — उठा, शाळा, क्लास, होमवर्क, परीक्षा. आणि हा इतिहास! कोण कधी जन्मलं, कोणी कधी काय केलं — मला काय करायचंय? सगळं गूगलवर मिळतं!

आई: (शांतपणे, जवळ बसत) कुठला धडा आहे उद्याचा?

सई: (पुस्तक पाहत) 'सावित्रीबाई फुले — पहिल्या स्त्री शिक्षिका.' (उसासा) तीन पानं. सगळी पाठ करायची.

आई: सई, तुला माहितेय? माझी आजी — म्हणजे तुझी पणजी — तिला लिहिता-वाचता येत नव्हतं. पत्र आलं की शेजारच्या मुलाकडून वाचून घ्यायची. स्वतःचं नावही अंगठा उठवून लिहायची.

सई: का? ती शाळेत नाही गेली?

आई: त्या काळी गावात मुलींना शाळेत पाठवायची पद्धत फारशी नव्हती. आणि त्याच्याही आधी, दीडशे-पावणेदोनशे वर्षांपूर्वी, मुलींनी शिकणं म्हणजे पाप समजलं जायचं. (उठत) तीन पानं आहेत ना? वाच. कदाचित ती तीन पानं तुला गूगलपेक्षा जास्त सांगतील. गुड नाईट.

(आई जाते. सई पुस्तक उघडते. वाचू लागते. जांभई देते. डोकं टेबलवर टेकवते. दिवे हळूहळू मंद होतात. घड्याळाची टिकटिक मोठी होत जाते.)

सई: (झोपेत पुटपुटते) 'पहिल्या… स्त्री… शिक्षिका…' 'एक जानेवारी… अठराशे… अठ्ठेचाळीस…'

(पूर्ण अंधार. घंटेचा आवाज.)

प्रवेश २ — १८४८, भिडेवाडा

(प्रकाश येतो. जुनी खोली — लाकडी फळा, जमिनीवर चटई, कंदील. फलक: 'भिडेवाडा — मुलींची शाळा'. सई मधोमध, आजच्या कपड्यांत, गोंधळलेली.)

निवेदक: (बाजूला उभा राहून) सई जिथे पोचली, ते होतं पुणं. वर्ष १८४८. बुधवार पेठेतला भिडेवाडा. आणि ती खोली — भारतात मुलींसाठी भारतीयांनी सुरू केलेल्या पहिल्या शाळांपैकी एक.

सई: (आजूबाजूला पाहत) हे… कुठे आलेय मी? हॅलो? कोणी आहे का? (खिशात मोबाईल शोधते) फोन! फोन कुठे गेला?

(दारातून सावित्रीबाई येतात. हातात पुस्तकं आणि एक गुंडाळलेली पिशवी. त्यांची साडी खांद्यापासून खाली मळलेली आहे. त्या शांतपणे पिशवी खाली ठेवतात.)

सावित्रीबाई: (सईला पाहून, आश्चर्याने, पण प्रेमाने) तू कोण गं बाळ? नवी आहेस का? शिकायला आलीस?

सई: मी… मी सई. मी… (थांबते) तुम्ही… तुम्ही सावित्रीबाई फुले?

सावित्रीबाई: (हसत) हो. पण तुला माझं नाव कसं माहीत?

सई: (स्वतःशीच) माझ्या पुस्तकात आहे… (मोठ्याने) अं… सगळ्या गावात तुमचीच चर्चा आहे!

सावित्रीबाई: (खिन्न हसत) हो, चर्चा तर आहे. चांगली कमी, वाईटच जास्त. (मळलेल्या साडीकडे पाहत) बघतेस ना?

सई: हे काय झालं? तुमची साडी…

सावित्रीबाई: रस्त्यात काही लोक रोज उभे असतात. मी शाळेत यायला निघाले की शेण फेकतात, चिखल फेकतात, कधी दगडही. शिव्या देतात — 'बाईच्या जातीने शिकवायचं? धर्म बुडवणार ही!'

सई: (धक्का बसून) रोज? आणि तुम्ही… तरी येता?

सावित्रीबाई: (पिशवीतून दुसरी स्वच्छ साडी काढत) म्हणून तर ही दुसरी साडी सोबत आणते. रस्त्यात मळलेली साडी इथे बदलते, आणि स्वच्छ साडीत मुलींना शिकवते. त्यांनी मला मळवलं, तरी माझ्या मुलींचं शिक्षण मी मळू देणार नाही.

(सावित्रीबाई पडद्यामागे साडी बदलायला जातात. सई स्तब्ध उभी. फातिमा शेख येतात, हातात पाट्या.)

फातिमा: अस्सलाम वालेकुम! तू नवीन आलीस का बेटी? मी फातिमा. सावित्रीबाईंबरोबर शिकवते.

सई: (हळूच) फातिमा शेख… हेही पुस्तकात होतं…

फातिमा: काय म्हणालीस?

सई: काही नाही! तुम्ही… तुम्हालाही लोक त्रास देतात?

फातिमा: (पाट्या ठेवत) देतात ना. माझ्या समाजातले म्हणतात, 'मुसलमान बाई हिंदू मुलींना शिकवते?' आणि यांच्यातले म्हणतात, 'मुसलमान बाई आमच्या मुलींना शिकवते?' (हसते) दोन्हीकडून बोलणी! पण बेटी, ज्ञानाला धर्म नसतो. अक्षर सगळ्यांचं असतं.

(सावित्रीबाई स्वच्छ साडीत परत येतात. बाहेरून मुलींचा आवाज.)

सावित्रीबाई: चला, मुली आल्या. फातिमा, आज किती आल्या?

फातिमा: (दाराकडे पाहत) पाच… सहा… आज नऊ! काल सात होत्या!

सावित्रीबाई: (डोळे चमकून) नऊ! सई, तूही बस. आज आपण 'अ' पासून सुरुवात करू.

प्रवेश ३ — पहिला धडा

(मुक्ता, सगुणा, राधा, जाई आणि इतर मुली येऊन चटईवर बसतात. सईही त्यांच्यात बसते. प्रत्येकीच्या हातात पाटी-पेन्सिल. मुली सईच्या कपड्यांकडे कुतूहलाने पाहतात.)

जाई: (कुजबुजत) तुझे कपडे कसले गं? असले कुठे मिळतात?

सई: (कुजबुजत) खूप… खूप लांबच्या गावात.

सावित्रीबाई: मुलींनो, लक्ष इकडे. (फळ्यावर मोठा 'अ' काढतात) हा 'अ'. अ — अक्षराचा. अ — आईचा नाही, तो 'आ'. (मुली हसतात) बोला — 'अ'.

मुली: अ!

सावित्रीबाई: आता पाटीवर काढा. हळू, हळू. पेन्सिल अशी धरा.

(मुली मन लावून लिहितात. राधा अडखळते, तिची पेन्सिल पडते.)

राधा: (रडवेली) बाई, माझा 'अ' वाकडा आला!

सावित्रीबाई: (जवळ जाऊन, तिचा हात धरून) वाकडा आला? हरकत नाही. पहिलं पाऊल नेहमी वाकडंच पडतं. चालायला शिकणारं बाळ पडतं, पण पुन्हा उठतं. चल, पुन्हा. (हात धरून काढून घेतात) आता बघ!

राधा: (आनंदाने) सरळ आला! बाई, माझा 'अ' सरळ आला!

(सगळ्या मुली टाळ्या वाजवतात. सई पाहतच राहते.)

मुक्ता: बाई, मी घरी जाऊन आईला शिकवणार. माझ्या आईला एकही अक्षर येत नाही.

सावित्रीबाई: शाब्बास, मुक्ता! हेच तर हवंय. एक मुलगी शिकली की एक घर शिकतं. एक घर शिकलं की गाव शिकतं.

सगुणा: बाई, शिकून आम्ही काय करायचं? आम्हाला तर लग्न करून सासरी जायचंय.

सावित्रीबाई: (मुलींमध्ये बसून) सगुणा, सासरी गेलीस तरी डोळे घेऊन जाणार ना? अक्षर म्हणजे दुसरे डोळे. कोणी फसवायला कागद दिला तर वाचता येईल. हिशोब करता येईल. मुलांना शिकवता येईल. आणि कोणी 'तू बाई आहेस, तुला काय कळतं?' म्हटलं, तर उत्तर देता येईल.

गीत: अक्षरांची ओळ, पाटीवर उमटली अंधाराच्या रात्री, एक पणती पेटली अ अक्षराचा, ज्ञ ज्ञानाचा शिकू या गं सख्यांनो, हक्क आमचा दगड पडो, शेण पडो, थांबणार नाही सावित्रीच्या लेकी आम्ही, हरणार नाही

मुली: (एकत्र) सावित्रीच्या लेकी आम्ही, हरणार नाही!

(जोतिराव येतात. मुली उभ्या राहतात.)

जोतिराव: बसा, बसा मुलींनो. (सावित्रीबाईंकडे) सावित्री, आज किती?

सावित्रीबाई: नऊ. आणि ही नवी मुलगी — सई.

जोतिराव: (सईकडे पाहून) सई. छान नाव. शिकायला आलीस?

सई: (संकोचून) मी… खरं तर मी शिकतेच… म्हणजे… मला शिकायचा कंटाळा येतो.

जोतिराव: (हसत) कंटाळा? बाळ, हा कंटाळा येणं म्हणजे सुद्धा भाग्य आहे. इथल्या मुलींना शिकायला मिळावं म्हणून आम्ही घर सोडायला तयार आहोत. आणि तुला कंटाळा येतो? (प्रेमाने) ज्या दिवशी तुला कळेल की तुझ्या हातातलं पुस्तक कोणाच्या तरी धडपडीतून आलंय, त्या दिवशी कंटाळा पळून जाईल.

(सई खाली मान घालते.)

प्रवेश ४ — विरोध

(रस्त्याचं दृश्य. संध्याकाळ. सावित्रीबाई आणि सई शाळेतून परत चाललेल्या. दोन-तीन गावकरी आडवे येतात.)

गावकरी १: आली बघा ही! धर्म बुडवायला निघालेली!

गावकरी २: ए बाई! पोरींना शिकवून काय करणार? त्या पुस्तकं वाचून घर सांभाळणार का? तुझ्यामुळे आमच्या पोरी बिघडतील!

सावित्रीबाई: (शांतपणे) दादा, तुमच्या मुलीला वाचता आलं, तर ती बिघडेल असं का वाटतं? ती तुमचं पत्र वाचेल, तुमचा हिशोब पाहील…

गावकरी १: गप्प बस! आम्हाला शिकवू नकोस!

(गावकरी शेणाचे गोळे फेकण्याची कृती करतात. ध्वनी परिणाम. सावित्रीबाई पदराने तोंड झाकतात, पण थांबत नाहीत, हळू हळू चालत राहतात. सई ओरडते.)

सई: थांबा! हे काय करताय तुम्ही? त्या शिकवतायत, चोरी नाही करत! (गावकऱ्यांसमोर उभी राहते) तुम्हाला लाज नाही वाटत?

गावकरी २: ही कोण पोरगी? आणि हिचे कपडे बघा — कसले विचित्र!

सावित्रीबाई: (सईला हळूच मागे ओढत) सई, चल. यांच्याशी भांडून काही होणार नाही. (गावकऱ्यांकडे पाहत, शांत पण ठाम आवाजात) दादा, तुम्ही मला जे फेकताय ना, ते शेण नाही — ती फुलं आहेत. कारण तुमच्या विरोधामुळेच मला कळतं की मी योग्य रस्त्यावर आहे.

(गावकरी गोंधळून एकमेकांकडे पाहतात आणि निघून जातात. सावित्रीबाई साडी झटकतात.)

सई: (डोळ्यांत पाणी) तुम्हाला राग नाही येत?

सावित्रीबाई: येतो ना. पण राग धरून बसले, तर ते जिंकतील. मी शिकवत राहिले, तर मी जिंकेन. (थांबून) आणि सई, त्यांचाही दोष नाही पूर्ण. त्यांना कोणी शिकवलंच नाही. अज्ञान हाच खरा शत्रू आहे — माणूस नव्हे.

(प्रकाश बदलतो. फुले यांचं घर. जोतिराव, सावित्रीबाई. गोविंदराव संतापलेले. सई कोपऱ्यात.)

गोविंदराव: जोतिबा, आता बस झालं! सगळी जात मला बोलतेय. 'तुझा मुलगा आणि सून धर्म बुडवतायत.' मंदिरात लोक माझ्याकडे पाठ फिरवतात. एक तर ही शाळा बंद कर, नाहीतर हे घर सोड!

जोतिराव: (शांत पण ठाम) बाबा, तुमचा मान राखतो. पण शाळा बंद करणार नाही. या मुलींच्या डोळ्यांत जो उजेड आलाय, तो मी विझवू शकत नाही.

गोविंदराव: (आवाज कापरा) मग… मग तुम्ही दोघं हे घर सोडा.

(शांतता. सावित्रीबाई जोतिरावांकडे पाहतात. जोतिराव मान हलवतात.)

सावित्रीबाई: (गोविंदरावांना नमस्कार करत) मामंजी, आम्ही जातो. पण तुमच्याबद्दल मनात राग नाही. एक दिवस तुम्हालाही आमचा अभिमान वाटेल.

निवेदक: (पुढे येत) आणि खरंच, जोतिराव आणि सावित्रीबाईंना घर सोडावं लागलं. तेव्हा त्यांचे मित्र उस्मान शेख यांनी — फातिमा शेख यांच्या भावाने — त्यांना आपल्या घरी आसरा दिला. पण शाळा थांबली नाही. एकाच्या दोन, दोनाच्या चार, आणि पुढच्या काही वर्षांत पुण्यात आणि आजूबाजूला मुलींच्या अनेक शाळा उभ्या राहिल्या.

प्रवेश ५ — एक वचन

(पुन्हा भिडेवाड्याची खोली. रात्र. कंदील. सावित्रीबाई एकट्या, उद्याचा धडा लिहीत. सई जवळ येऊन बसते.)

सई: सावित्रीबाई… मला एक गोष्ट सांगायचीय. मी… मी खरं तर या काळातली नाही. मी खूप पुढच्या काळातून आलेय. जवळजवळ पावणेदोनशे वर्षं पुढून.

सावित्रीबाई: (हसत, पेन खाली ठेवत) मला वाटलंच! तुझे कपडे, तुझं बोलणं, तुझा धीटपणा… मग सांग, तुझ्या काळात मुली शिकतात?

सई: (उत्साहाने) हो! सगळ्या मुली शिकतात! मुलींसाठी हजारो शाळा आहेत. मुली डॉक्टर होतात, इंजिनिअर, वैमानिक, शास्त्रज्ञ — अंतराळातही जातात! आमच्या वर्गात तर मुलगीच पहिली येते! आणि… आणि तुमचा जन्मदिवस, तीन जानेवारी — तो आम्ही 'बालिका दिन' म्हणून साजरा करतो.

सावित्रीबाई: (डोळे भरून येतात) खरंच? सगळ्या मुली? अंतराळात?

सई: हो! आणि तुमच्या नावाने पुण्यात विद्यापीठ आहे — सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ!

सावित्रीबाई: (भावुक होऊन, हळूच) मग हे शेण, हे दगड — सगळं सार्थकी लागलं. (सईचा हात धरून) पण सई, तू मगाशी म्हणालीस, तुला शिकायचा कंटाळा येतो.

सई: (लाजून) हो… येत होता.

सावित्रीबाई: बाळ, शिक्षण हे फक्त परीक्षेसाठी नाही. ते स्वतःच्या पायावर उभं राहण्यासाठी आहे. विचार करण्यासाठी आहे. चूक-बरोबर ओळखण्यासाठी आहे. आणि दुसऱ्यालाही उभं करण्यासाठी आहे. तुझ्या हातात जे पुस्तक आहे ना, ते नऊ मुलींनी चटईवर बसून मिळवलेलं आहे. ते वाया घालवू नकोस.

सई: (डोळे पुसत) नाही घालवणार. वचन देते.

सावित्रीबाई: आणि अजून एक वचन दे — तू जे शिकशील, ते एकातरी माणसाला शिकवशील. ज्ञान दिल्याने वाढतं.

सई: वचन!

(घड्याळाची टिकटिक पुन्हा ऐकू येते. दिवे मंद होतात. सावित्रीबाई हळूहळू अंधारात दिसेनाशा होतात.)

सावित्रीबाई: (दुरून आवाज) जोतिरावांचे शब्द लक्षात ठेव, सई — विद्येविना मती गेली… मतीविना नीती गेली…

(अंधार. मग सकाळचा प्रकाश. आजची खोली. सई टेबलवर डोकं ठेवून झोपलेली. आई येते.)

आई: सई! सई, उठ! सात वाजले! चाचणी आहे ना आज?

सई: (दचकून उठते, आजूबाजूला पाहते) आई! आई, मी… मी भिडेवाड्यात होते! सावित्रीबाईंना भेटले! त्यांच्यावर शेण फेकत होते लोक, आणि त्या दुसरी साडी घेऊन जायच्या…

आई: (हसत) म्हणजे धडा वाचलास तर! स्वप्नातही!

सई: (पुस्तक छातीशी धरत) आई, मी आज चाचणीत पहिली येणार आहे. आणि… आई, संध्याकाळी आपल्या कामवाल्या मावशी येतात ना, शांताबाई? त्यांना लिहिता-वाचता येत नाही. मी त्यांना रोज अर्धा तास शिकवणार.

आई: (आश्चर्याने, मग अभिमानाने) सई… हे कोणी शिकवलं तुला?

सई: (हसत) माझ्या शिक्षिकेने. पहिल्या शिक्षिकेने.

(सगळे कलाकार — सावित्रीबाई, जोतिराव, फातिमा, मुली — मंचावर एका ओळीत येतात.)

निवेदक: सावित्रीबाई फुले यांनी आयुष्यभर शिकवलं, लिहिलं आणि समाजासाठी लढल्या. त्यांनी कविता लिहिल्या, अनाथ मुलांसाठी आणि संकटात सापडलेल्या स्त्रियांसाठी काम केलं. १८९७ मध्ये पुण्यात प्लेगची साथ आली, तेव्हा त्या रुग्णांची सेवा करत राहिल्या. एका आजारी मुलाला पाठीवर घेऊन दवाखान्यात नेताना त्यांना प्लेगची लागण झाली, आणि १० मार्च १८९७ रोजी त्यांनी जगाचा निरोप घेतला. शेवटच्या श्वासापर्यंत — सेवा.

गीत: ज्योत ज्योतीने पेटते, अक्षर अक्षराने वाढे सावित्रीच्या पावलांनी, उजळले हे सारे वाडे शेण झेलले, दगड झेलले, थांबली नाही माय तिच्या लेकी आज उडती, आकाशाच्या पार जाय

सगळे: (एकत्र) सावित्रीच्या लेकी आम्ही — हरणार नाही! शिकू, शिकवू, पुढे जाऊ!

सई: (प्रेक्षकांकडे) उद्या शाळेचा कंटाळा आला, तर एकदा आठवा — एका बाईने दोन साड्या घेऊन, शेण झेलत, आपल्यासाठी हा रस्ता खुला केला होता.

(पडदा)