शाळेची सहल शिवनेरीवर जाते. मोबाईलमध्ये गुंग असलेली चार मुलं वादळात मागे राहतात आणि रात्री गडावर अडकतात. तिथे भेटतो एक गूढ शाहीर — जो त्यांना डफाच्या तालावर इतिहासात घेऊन जातो. जिजाऊंची शिकवण, तानाजींचा कोंढाणा आणि बाजीप्रभूंची पावनखिंड अनुभवून पहाटे ही मुलं बदललेली असतात.

पात्रं

लागणारं साहित्य

डफ, मशाली (कागदी किंवा LED), लाकडी तलवारी आणि ढाली, भगवा ध्वज, दोरी, घोरपडीचं कापडी खेळणं, टॉर्च, शाळेच्या बॅगा, खेळण्यातले मोबाईल, दगडांसारखी रंगवलेली खोकी (गडाची तटबंदी), वादळासाठी थाळी आणि पत्र्याचा आवाज

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: मागच्या पडद्यावर डोंगर आणि तटबंदीचं चित्र. मधोमध 'शिवाई मंदिर' दाखवणारी छोटी कमान. इतिहासातले प्रसंग सादर करताना पुढे एक 'प्रकाशवर्तुळ' वापरा — म्हणजे प्रेक्षकांना वर्तमान आणि भूतकाळ वेगळा कळेल.
• प्रकाशयोजना: वर्तमानातले प्रसंग पांढऱ्या प्रकाशात, इतिहासातले केशरी-पिवळ्या प्रकाशात. वादळासाठी दिवे लुकलुकवा.
• संगीत: डफ आणि ढोलकी पुरेशी. शाहीराची गाणी पोवाड्याच्या चालीत — 'जी जी जी' चा ठेका सगळ्या मावळ्यांनी धरायचा.
• वेशभूषा: मुलं शाळेच्या गणवेशात. इतिहासातली पात्रं साध्या धोतर-अंगरखा-फेट्यात; जिजाऊंसाठी नऊवारी. एकच मुलगा वेगवेगळ्या प्रसंगांत मावळा होऊ शकतो — फेटा बदलला की पात्र बदललं.
• वेळ: प्रवेश १ — ४ मि., प्रवेश २ — ३ मि., प्रवेश ३ — ५ मि., प्रवेश ४ — ६ मि., प्रवेश ५ — ४ मि., प्रवेश ६ — ३ मि.

संहिता

प्रवेश १ — सहल

(पडदा उघडतो. मंचावर शाळेची सहल. मुलं बॅगा घेऊन दमलेली. गुरुजी पुढे.)

गुरुजी: मुलांनो, हा पाहा शिवनेरी किल्ला! याच गडावर १६३० साली छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला. या सात दरवाजांतून आपण वर आलो — प्रत्येक दरवाजाची एक गोष्ट आहे.

ओम: (मोबाईलमध्ये पाहत) सर, इथे नेटवर्कच नाही! सात दरवाजे आहेत, पण एकही टॉवर नाही!

जानू: आणि इतक्या पायऱ्या चढून माझ्या पोटात कावळे नाही, गरुड ओरडतायत! सर, डबा कधी?

सई: जानू, तुला प्रत्येक गडावर फक्त डबाच दिसतो.

जानू: गड म्हणजे 'ग' — गरम, 'ड' — डबा! दोन्ही महत्त्वाचे!

(सगळे हसतात.)

गुरुजी: ओम, मोबाईल बाजूला ठेव. इथला प्रत्येक दगड साडेतीनशे वर्षांचा साक्षीदार आहे.

ओम: (हळूच फैजला) साक्षीदार? हे सगळे फक्त जुने दगड आहेत रे. एक सेल्फी घे आणि चल.

फैज: (हसत) चल, शिवाई मंदिराजवळ जाऊन सेल्फी घेऊ. तिथून व्ह्यू भारी असेल.

गुरुजी: सगळ्यांनी इथेच थांबा! आभाळ भरून येतंय. दहा मिनिटांत आपण खाली उतरायला सुरुवात करू.

(गुरुजी बाकीच्या (काल्पनिक) मुलांना घेऊन विंगेत जातात. ओम, फैज, सई आणि जानू मंदिराच्या दिशेने जातात. अचानक विजांचा कडकडाट. थाळीचा आवाज. दिवे लुकलुकतात.)

जानू: आई गं! वीज! मला घरी जायचंय!

सई: आपण चुकलो! गुरुजी कुठे गेले? पाऊस इतका आहे की वाटच दिसत नाही!

फैज: घाबरू नका. मंदिराच्या आडोशाला थांबू. पाऊस थांबला की खाली जाऊ.

ओम: (मोबाईल वर करून) नेटवर्क… नेटवर्क… काहीच नाही! आणि बॅटरी पण दहा टक्के!

(सगळे कमानीखाली बसतात. पावसाचा आवाज हळूहळू कमी होतो. अंधार. फक्त एक मंद निळा प्रकाश.)

प्रवेश २ — गूढ शाहीर

(दुरून डफाचा आवाज — ढम… ढम… ढम… मुलं दचकतात.)

जानू: (फैजला घट्ट पकडून) ऐकलंस? कोणीतरी ढोल वाजवतंय! भूत! गडावरचं भूत!

(प्रकाशवर्तुळात शाहीर प्रवेश करतो. डफ वाजवत, हसत.)

शाहीर: भूत नाही बाळा, शाहीर आहे मी! या गडाच्या दगडांत ज्या गोष्टी झोपल्यात, त्या जागवणारा!

सई: तुम्ही… इथे रात्री काय करताय? तुम्ही कोण?

शाहीर: मी कोण, ते महत्त्वाचं नाही. तुम्ही कोण, ते महत्त्वाचं. (ओमकडे बघत) तू म्हणत होतास ना — हे फक्त जुने दगड आहेत?

ओम: (चपापून) तुम्हाला… कसं कळलं?

शाहीर: दगडांनाही कान असतात रे. पण त्यांचं ऐकायला मनाचे कान लागतात. आज रात्री मी तुम्हाला हे दगड बोलताना ऐकवतो. डोळे मिटा आणि डफाचा आवाज ऐका…

(शाहीर डफ वाजवत गायला लागतो. मावळे हळूहळू मंचावर येऊन ठेका धरतात.)

गीत: शिवनेरीच्या कड्यावरती, जन्मला एक तारा जी जी जी, अंधाराच्या राज्यामध्ये, उजळला सह्याद्री सारा जी जी जी! ऐका ऐका मुलांनो, गोष्ट जुनी, पण अमर जी, दगडामधुनी बोलती आज, स्वराज्याचे स्वर जी जी जी!

(प्रकाश केशरी होतो. मुलं बाजूला बसून पाहतात — जणू प्रेक्षकच.)

प्रवेश ३ — जिजाऊंची शिकवण

(जिजाऊ आसनावर बसल्या आहेत. बाल शिवबा त्यांच्या पायाशी, हातात लाकडी तलवार.)

बाल शिवबा: आऊसाहेब, आज मी तलवारीचे सगळे हात शिकलो! गुरुजी म्हणाले, मी सगळ्यात वेगवान आहे!

जिजाऊ: (हसत) तलवार वेगवान असावी, शिवबा. पण त्याहून वेगवान असावं मन, आणि त्याहून स्वच्छ असावा हेतू. तलवार कोणासाठी उचलायची, हे ज्याला कळतं तोच खरा योद्धा.

बाल शिवबा: मग कोणासाठी उचलायची, आऊसाहेब?

जिजाऊ: जो दुबळा आहे, ज्याच्यावर अन्याय होतोय, त्याच्यासाठी. आज आपल्या मावळ्यांच्या शेतात परकी सैनिक घोडे घालतात, गरिबांची पिकं लुटतात. रामाने रावणाशी, कृष्णाने कंसाशी लढा दिला तो स्वतःसाठी नाही — लोकांसाठी.

बाल शिवबा: (उठून उभा राहत) मग मीही लढेन! आपल्या लोकांचं आपलं राज्य — स्वराज्य — उभं करेन!

जिजाऊ: (त्याच्या डोक्यावर हात ठेवत) स्वराज्य एकट्याने उभं राहत नाही, बाळा. त्यासाठी हवेत सवंगडी — शेतकऱ्यांची, गुराख्यांची, कोळ्यांची मुलं. त्यांच्याशी मैत्री कर, त्यांचा विश्वास जिंक.

शाहीर: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) आणि मग मुलांनो, रायरेश्वराच्या मंदिरात या बालवयातल्या मित्रांनी स्वराज्याची शपथ घेतली, असं इतिहास सांगतो!

(मावळे बाल शिवबाभोवती गोल करतात. सगळे हात एकावर एक ठेवतात.)

मावळे: (एकत्र) हर हर महादेव! स्वराज्याची शपथ!

सई: (हळूच ओमला) बघितलंस? ते आपल्याच वयाचे होते…

ओम: (विचारात पडून) आपल्या वयात मी फक्त गेमचे लेव्हल पार करतो. आणि हे… राज्य उभं करायची शपथ घेत होते.

जानू: आणि त्यांच्याकडे डबा पण नव्हता बहुतेक…

फैज: जानू!

प्रवेश ४ — आधी लगीन कोंढाण्याचं

शाहीर: वर्षं गेली. स्वराज्य वाढलं. पण कोंढाणा किल्ला अजून शत्रूच्या हातात होता. आणि त्याच वेळी उमरठ्याच्या तानाजी मालुसऱ्यांच्या घरी एक आनंदाचा सोहळा ठरला होता…

(मंचाच्या एका बाजूला लग्नघराची लगबग — मंडपाचं तोरण, शेलारमामा आणि सूर्याजी.)

सूर्याजी: दादा, रायबाच्या लग्नाची तयारी झाली! वाजंत्री आले, मांडव सजला, पाहुण्यांची पंगत बसणार!

शेलारमामा: तानाजी, तुझ्या पोराचं लगीन म्हणजे सगळ्या गावाचं लगीन! आज तू नाचायचंस हं!

(दूत धावत येतो, हातात पत्र.)

तानाजी: (पत्र वाचतो. चेहरा गंभीर होतो.) महाराजांचं पत्र. कोंढाणा घ्यायचा आहे.

सूर्याजी: पण दादा… उद्या रायबाचं लग्न!

तानाजी: (शांतपणे, पण ठामपणे) सूर्याजी, आधी लगीन कोंढाण्याचं, मग रायबाचं!

(ढोल थांबतो. शांतता. सगळे तानाजीकडे पाहतात.)

शेलारमामा: (डोळे पुसत) असा माणूस म्हणून तर स्वराज्य उभं राहतंय. चल तानाजी, मीही येतो.

(प्रकाश मंद. रात्र. मावळे दोरी घेऊन कड्याखाली.)

शाहीर: रात्रीच्या अंधारात, अवघड कडा चढायचा होता. आख्यायिका सांगते — यशवंती नावाच्या घोरपडीला दोर बांधून वर पाठवलं, आणि तिच्या पकडीवर मावळे कडा चढले!

(एक मावळा कापडी घोरपड वर फेकल्यासारखी हालचाल करतो. मावळे दोरी धरून चढल्याचा अभिनय करतात.)

जानू: (उत्साहाने उठून) घोरपडीवर दोरी? अरे वा! मला पण अशी घोरपड हवी — गच्चीवरच्या कैऱ्या काढायला!

सई: बस जानू!

(युद्धाचा प्रसंग: तलवारींचा खणखणाट. उदयभानाचे सैनिक आणि मावळे. ढोल जोरात.)

तानाजी: हर हर महादेव! मावळ्यांनो, मागे हटायचं नाही!

(युद्ध. तानाजी जखमी होऊन खाली कोसळतात. सूर्याजी धावून येतात.)

सूर्याजी: दादा! (मावळ्यांकडे वळून) थांबा! पळायचं नाही! तुमचा सुभेदार इथे पडलाय — त्याच्या शपथेसाठी लढा!

(मावळे पुन्हा उसळतात. शेवटी भगवा ध्वज फडकतो. मग शांतता.)

शाहीर: (हळू आवाजात) गड जिंकला. पण तानाजी गेले. हे कळल्यावर महाराज म्हणाले —

मावळे: (एकत्र, हळू) गड आला, पण सिंह गेला!

शाहीर: आणि त्या दिवसापासून कोंढाण्याचं नाव झालं — सिंहगड.

(ओम उठून उभा राहतो. तो भारावलेला आहे.)

ओम: मुलाच्या लग्नापेक्षा… दिलेला शब्द मोठा?

फैज: आणि आपण मित्राला दिलेला 'उद्या येतो' हा शब्दसुद्धा पाळत नाही.

प्रवेश ५ — पावनखिंड

शाहीर: आता ऐका एका खिंडीची गोष्ट. पन्हाळ्याला शत्रूचा वेढा पडला होता. महाराजांना निसटून विशाळगड गाठायचा होता. शत्रू मागे लागला होता. आणि वाटेत होती एक अरुंद खिंड — घोडखिंड.

(बाजीप्रभू पुढे येतात. मागे काही मावळे.)

बाजीप्रभू: राजे, तुम्ही पुढे व्हा. विशाळगड गाठा. ही खिंड आम्ही अडवून धरू. गडावर पोहोचलात की तोफांचे आवाज करा — मग आम्ही समजू, आमचं काम झालं.

शाहीर: आणि मग सुरू झाली एक अशी लढाई, जिच्यावर आजही सह्याद्री गर्वाने उभा आहे.

(बाजीप्रभू दोन्ही हातांत तलवारी घेतात. शत्रूचे सैनिक येतात. संथ, तालबद्ध लढाईचा प्रसंग — ढोलाच्या प्रत्येक ठोक्यावर एक वार.)

गीत: खिंडीमध्ये उभा बाजी, जणू पर्वत अचल जी जी जी, एक एक घाव झेलुनी, अडवितो शत्रूचे दल जी जी जी! कानोसा घेई तोफांचा, श्वास मोजता मोजता जी, राजे सुखरूप पोहोचावे, हीच एक प्रार्थना जी जी जी!

(बाजीप्रभू जखमी. गुडघ्यावर बसतात. सगळे शांत. मग दूरवरून — धडाम! धडाम! धडाम! — तीन तोफांचे आवाज.)

बाजीप्रभू: (हसत, आकाशाकडे पाहत) तोफा… राजे पोहोचले… आता… माझं काम… पूर्ण झालं.

(बाजीप्रभू खाली कोसळतात. मावळे ध्वज खाली करून नतमस्तक होतात.)

शाहीर: त्यांच्या रक्ताने ती खिंड पावन झाली — म्हणून तिचं नाव पडलं पावनखिंड.

(लांब शांतता. जानू पहिल्यांदाच गंभीर.)

जानू: (हळूच) मी आजपर्यंत प्रत्येक गोष्टीवर विनोद केला. पण इथे… मला काही विनोदच सुचत नाही.

सई: (डोळे पुसत) आपण इतिहास पुस्तकात फक्त 'तारखा' म्हणून पाठ करतो. पण ही माणसं होती. आपल्यासारखीच — घाबरणारी, हसणारी. आणि तरीही उभी राहिली.

प्रवेश ६ — पहाट

(प्रकाश हळूहळू पांढरा. पक्ष्यांचा किलबिलाट. शाहीर दिसेनासा झालाय. मुलं मंदिराखाली झोपलेली. टॉर्च घेऊन गुरुजी धावत येतात.)

गुरुजी: ओम! सई! फैज! जानू! देवा, सापडले! रात्रभर आम्ही शोधत होतो! ठीक आहात ना?

सई: (डोळे चोळत) सर… आम्ही ठीक आहोत. आणि… सर, रात्री एक शाहीर होते. डफ वाजवणारे.

गुरुजी: (गोंधळून) शाहीर? या गडावर रात्री? कोणीच नसतं इथे.

फैज: (जमिनीकडे बोट दाखवत) पण… हे बघा!

(जमिनीवर एक भगवा फेटा पडलेला आहे. सगळे एकमेकांकडे पाहतात.)

ओम: (फेटा उचलून, हळू आवाजात) सर, मी काल म्हणालो होतो — हे जुने दगड आहेत. ते चुकीचं होतं. हे दगड जुने नाहीत सर… हे जिवंत आहेत.

गुरुजी: (हसत, ओमच्या खांद्यावर हात ठेवत) ओम, इतिहास पुस्तकात नसतो, बाळा. तो आपल्या वागण्यात असतो. दिलेला शब्द पाळणं, दुबळ्याच्या बाजूने उभं राहणं, मित्रासाठी खिंड लढवणं — हेच शिवरायांचं खरं स्मारक.

जानू: सर, मी पण आजपासून एक शपथ घेतो!

गुरुजी: कोणती रे जानू?

जानू: आजपासून डबा… मित्रांसोबत वाटून खाणार!

(सगळे हसतात.)

ओम: आणि मी — आठवड्यातून एक दिवस मोबाईल बंद, आणि एक किल्ला!

सई: मी गडाची स्वच्छता मोहीम घेणार — इथे प्लास्टिक टाकणाऱ्यांना थांबवणार.

फैज: आणि मी — दिलेला शब्द पाळणार. 'आधी लगीन कोंढाण्याचं!'

(मागून शाहीराचा आवाज ऐकू येतो — डफाचा ठेका. सगळे कलाकार मंचावर येतात.)

गीत: गड-कोट हे नव्हती दगड, ते स्वराज्याचे श्वास जी जी जी, जपा त्यांना, स्वच्छ ठेवा, हाच खरा इतिहास जी जी जी! शिवनेरीच्या मातीमधुनी, उमलू नवे शिलेदार जी, जय भवानी, जय शिवाजी — घुमू दे हा जयजयकार जी जी जी!

सगळे: जय भवानी! जय शिवाजी!

(पडदा)