कुसुमताई साठीच्या — 'हे मोबाईल म्हणजे घर फोडणारे राक्षस' असं रोज सुनेला ऐकवणाऱ्या. सून नेहा — ऑफिसचं काम, मीटिंग्ज, आणि सतत हातात फोन. एका वाढदिवसाला मुलगा आईला स्मार्टफोन भेट देतो… आणि घरात भूकंप! आठवड्याभरात कुसुमताई व्हॉट्सॲपच्या सम्राज्ञी — सकाळी सात 'गुड मॉर्निंग' फुलं, दुपारी रेसिपी रील्स, रात्री फॉरवर्ड्स. मग एके दिवशी एक 'लॉटरी' चा मेसेज येतो… आणि सासू-सुनेला एकमेकींची खरी गरज कळते.

पात्रं

लागणारं साहित्य

दोन स्मार्टफोन (एक भेटवस्तूच्या कागदात गुंडाळलेला), लॅपटॉप, वर्तमानपत्र, चहाचे कप, डायनिंग टेबल आणि खुर्च्या, एक टोपली (फोन ठेवायला — शेवटच्या प्रवेशासाठी 'फोन-बास्केट' असं लेबल), वाढदिवसाचा केक, चष्मा (कुसुमताईंचा — वारंवार शोधायचा), सेल्फी स्टिक, 'मोठ्या अक्षरांचा' फलक

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: एकच दृश्य — दिवाणखाना आणि डायनिंग टेबल. प्रवेशांमधला काळ ('एक आठवडा नंतर') फलकाने किंवा निवेदनाने दाखवा.
• फोनचे आवाज: व्हॉट्सॲपचा 'टिंग' आवाज हा नाटकातला एक पात्रच आहे! प्रवेश २ मध्ये तो वारंवार, वेगवेगळ्या वेळी वाजला पाहिजे. मोबाईलवर किंवा स्पीकरवर ध्वनी तयार ठेवा. 'टिंग'च्या वेळेत विनोद आहे.
• सासू-सून: ही भांडणाची नाही, प्रेमाची गोष्ट आहे. कुसुमताईंचे टोमणे खाष्ट न वाटता खोडकर वाटले पाहिजेत. नेहा कधीही उद्धट बोलत नाही.
• फसवणुकीचा प्रसंग (प्रवेश ४): हा विनोदी नाटकातला गंभीर भाग आहे — प्रेक्षकांना खरी माहिती मिळावी म्हणून. ओटीपी कधीही कोणाला सांगू नये, बँक फोनवर पासवर्ड मागत नाही, हे संदेश स्पष्ट पोचले पाहिजेत.
• स्थानिक रंग: तुमच्या सोसायटीच्या व्हॉट्सॲप ग्रुपवरचे गमतीदार (पण कोणाचं मन न दुखावणारे) किस्से नाटकात घालता येतील.
• वेळ: प्रवेश १ — ५ मि., २ — ५ मि., ३ — ५ मि., ४ — ५ मि., ५ — ५ मि.

संहिता

प्रवेश १ — राक्षसाचं आगमन

(सकाळ. डायनिंग टेबल. आजोबा पेपर वाचतायत. नेहा एका हाताने चहा पितेय, दुसऱ्या हाताने फोनवर टाइप करतेय. कुसुमताई पोळ्या घेऊन येतात.)

कुसुमताई: (पोळ्या ठेवत, नेहाकडे पाहत) सकाळ झाली नाही, तोच हातात तो राक्षस. नेहा, चहा गार झाला.

नेहा: (फोनवरून नजर न हलवता) हो आई, एक मिनिट… क्लायंटचा मेल आहे… अमेरिकेहून…

कुसुमताई: अमेरिकेचा क्लायंट. आणि घरातला चहा. (आजोबांकडे) ऐकलंत का? आमच्या काळी सकाळी उठलं की देवाचं नाव घ्यायचे. आता 'मेल' घेतात.

आजोबा: (पेपरमागून) कुसुम, आपल्या काळी पोस्टमन आठवड्याने पत्र आणायचा. आता सेकंदाला येतं. काळ बदलला.

कुसुमताई: काळ बदलला, म्हणून माणसं बदलायची? (नेहाला) जेवताना फोन, झोपताना फोन, अंघोळीला जाताना पण फोन! मला तर वाटतं, एके दिवशी या फोनलाच बाळ होईल!

नेहा: (फोन ठेवत, हसत) आई! बरं, ठेवला फोन. (पोळी घेत) वा, आज पोळ्या मस्त झाल्यात!

कुसुमताई: (खुश होत, पण दाखवत नाही) रोजच मस्त होतात. फोनमधून डोकं काढलं, तर दिसतात.

(अजय आणि चिंटू येतात. अजयच्या हातात भेटवस्तूच्या कागदात गुंडाळलेला डबा.)

अजय: आई! वाढदिवसाच्या खूप खूप शुभेच्छा!

चिंटू: हॅपी बर्थडे आज्जी!

कुसुमताई: (आनंदाने) अरे, लक्षात ठेवलात? मला वाटलं, फोनमधल्या कॅलेंडरवर बघायचा पण वेळ नसेल तुम्हाला!

अजय: हे घे — तुझं गिफ्ट!

कुसुमताई: (कागद उघडते — स्मार्टफोन! चेहरा पडतो) हे… हे काय?

अजय: स्मार्टफोन! नवा, मोठ्या स्क्रीनचा. आता तू पण व्हिडिओ कॉल करू शकशील — पुण्याच्या मावशीला, नागपूरच्या मामांना…

कुसुमताई: (फोन टेबलवर ठेवत, जणू साप) अजय, तुला माहितेय ना, मला हे आवडत नाही. माझा जुना बटणांचा फोन पुरे. फोन करायचा, फोन घ्यायचा. बस.

चिंटू: आज्जी, यात यूट्यूब आहे! तुला आवडणारी जुनी गाणी — लता मंगेशकर, आशा भोसले, बालगंधर्व… सगळी!

कुसुमताई: (थोडी नरम होत) बालगंधर्व? यात?

चिंटू: (फोन उचलून, पटकन लावतो — नाट्यसंगीताचा सूर ऐकू येतो) हे बघ!

(कुसुमताई ऐकतात. चेहऱ्यावर हळूहळू हसू. मग स्वतःला सावरतात.)

कुसुमताई: (फोन चिंटूकडून घेत) बरं… ठेवते. वाढदिवसाचं गिफ्ट नाकारू नये, म्हणून. पण मी हे फक्त गाणी ऐकायला वापरणार. बाकी काही नाही. ठरलं!

आजोबा: (पेपरमागून, प्रेक्षकांकडे) 'ठरलं.' हा शब्द मी चाळीस वर्षं ऐकतोय. आणि दर वेळी ते ठरलेलं… बदलतं.

प्रवेश २ — एक आठवडा नंतर

(फलक: 'एक आठवडा नंतर'. सकाळचे सात. नेहा उठून येते — फोन हातात नाही. आश्चर्याने पाहते: कुसुमताई सोफ्यावर, चष्मा नाकावर, फोनमध्ये पूर्ण गुंग.)

नेहा: आई, गुड मॉर्निंग. चहा ठेवू?

कुसुमताई: (फोनमधून डोकं न काढता) हं… थांब… एक मिनिट… वैद्य काकूंना 'गुड मॉर्निंग' चं फूल पाठवतेय. (टाइप करत) गु… ड… मॉ… र्नि… अगं, हा 'र्नि' कुठे आहे?

(व्हॉट्सॲपचा आवाज: टिंग!)

कुसुमताई: (उत्साहाने) आलं! वैद्य काकूंचं उत्तर! (वाचते) 'शुभ सकाळ, कुसुम. आजचा सुविचार — हसा आणि हसवा.' (हसते) किती छान!

(टिंग! टिंग!)

कुसुमताई: आणि हे — सोसायटीच्या 'आनंद महिला मंडळ' ग्रुपवर — एकशे बावीस मेसेज! रात्रीतून! (स्क्रोल करत) अगं, देशपांडे वहिनींच्या मांजरीला पिल्लं झाली! फोटो पण आहेत! बघ, बघ!

नेहा: (फोटो पाहत, हसू दाबत) छान आहेत आई. बरं, मी चहा ठेवते.

कुसुमताई: हो, ठेव. आणि हो — आज नाश्त्याला 'मॅगी पिझ्झा' करू या? मी रील पाहिली — दोन मिनिटांत होतो!

नेहा: (थबकून) मॅगी… पिझ्झा? आई, तुम्ही तर म्हणायच्या, 'मॅगी म्हणजे पोटाचं विष'!

कुसुमताई: ते जुनं झालं. रीलमधली बाई म्हणाली — 'हेल्दी व्हर्जन'. (टिंग!) अरे, थांब — हा मेसेज बघ! 'हळदीचं दूध प्या, कोरोना पळून जाईल — नासाने सांगितलं!' (उत्साहाने) फॉरवर्ड करते सगळ्यांना!

नेहा: आई, थांबा! हे खरं नाहीये. नासा अंतराळाचं काम करते, हळदीचं नाही!

कुसुमताई: (संशयाने) तुला काय माहीत? यावर तर लिहिलंय — 'जास्तीत जास्त शेअर करा!' म्हणजे खरंच असणार.

(अजय येतो, ऑफिसच्या कपड्यांत.)

अजय: आई, माझा डबा?

कुसुमताई: (फोनमधून) डबा… अं… फ्रीजमध्ये कालची भाजी आहे. पोळ्या… नेहा, आज पोळ्या तू कर ना. मी एका 'लाईव्ह' मध्ये आहे — वैद्य काकू साड्यांचा सेल दाखवतायत!

(अजय आणि नेहा एकमेकांकडे थक्क होऊन पाहतात.)

अजय: (कुजबुजत) नेहा, आईला काय झालं?

नेहा: (कुजबुजत) काही नाही. त्या… माझ्यासारख्या झाल्यात.

आजोबा: (पेपर घेऊन येत) कुसुम, माझा चष्मा पाहिलास का?

कुसुमताई: (फोनमधून डोकं न काढता) तुमच्या डोक्यावर आहे.

आजोबा: (डोक्यावर हात लावतो — चष्मा सापडतो. प्रेक्षकांकडे) चाळीस वर्षांत पहिल्यांदा — तिने माझ्याकडे न पाहता चष्मा शोधून दिला. हा स्मार्टफोन खरंच 'स्मार्ट' आहे!

प्रवेश ३ — उलटी गंगा

(रात्र. जेवणाचं टेबल. नेहा, अजय, चिंटू, आजोबा बसलेत. ताटं वाढलेली. कुसुमताई अजून सोफ्यावर, फोनवर.)

नेहा: आई, जेवायला या. सगळं गार होतंय.

कुसुमताई: आले, आले… एक मिनिट… मी एक रील बनवतेय! 'आजीची स्पेशल आमटी'. (फोन समोर धरून, नाटकी आवाजात) नमस्कार मंडळी! आज मी तुम्हाला दाखवणार आहे—

चिंटू: आज्जी, फोन उलटा धरलायस! तू स्वतःचा नाही, छताचा व्हिडिओ घेतेयस!

कुसुमताई: (फोन फिरवत) अरे! म्हणून मला दिसत नव्हते मी!

(सगळे हसतात. कुसुमताई फोन घेऊन टेबलवर येतात. बसतात. पण फोन डाव्या हातात. उजव्या हाताने जेवतात, डोळे स्क्रीनवर.)

नेहा: (हळूच) आई… जेवताना फोन?

कुसुमताई: (न पाहता) हं? हो, एक मिनिट, वैद्य काकूंनी माझ्या रीलवर कमेंट केलीय — 'झकास!' (हसते)

(शांतता. नेहा हसू आवरत अजयकडे पाहते. मग, कुसुमताईंच्याच आवाजाची नक्कल करत—)

नेहा: 'सकाळ झाली नाही, तोच हातात तो राक्षस.' 'जेवताना फोन, झोपताना फोन…' 'एके दिवशी या फोनलाच बाळ होईल!'

(कुसुमताई थबकतात. फोनवरून नजर उचलतात. सगळे हसू दाबून त्यांच्याकडे पाहतायत.)

कुसुमताई: (डोळे बारीक करत) नेहा… माझी नक्कल करतेस?

नेहा: (लगेच, हात जोडून) सॉरी आई! पण… खरं सांगा… आता कळलं ना, मी का सतत फोनवर असते? हा राक्षस नाही आई — हे व्यसन आहे. एकदा हातात आला की सुटत नाही.

(कुसुमताई फोनकडे पाहतात, मग नेहाकडे. हळूच हसतात.)

कुसुमताई: खरं आहे बाई. मी तुला रोज टोमणे मारायचे. आणि आठ दिवसांत मीच… (फोन टेबलवर ठेवत) अगं, हा फोन म्हणजे बटाटेवड्यासारखा आहे. एक खाल्ला की थांबताच येत नाही!

आजोबा: (हसत) बरोबर बोललीस. आणि बटाटेवड्यासारखाच — जास्त झाला की पोटदुखी!

अजय: (तटस्थ आवाजात) मी काही बोलणार नाही. मी फक्त जेवतोय.

चिंटू: बाबा, तुम्ही पण टेबलखाली फोन बघताय!

(अजय पकडला जातो, फोन लपवतो. सगळे हसतात.)

कुसुमताई: (उठून, अधिकाराच्या आवाजात) बस! आजपासून एक नियम — जेवताना कोणीही फोन वापरायचा नाही. मी, नेहा, अजय, चिंटू — सगळे!

आजोबा: आणि मी?

कुसुमताई: तुमच्याकडे फोन कुठे आहे? तुमचा पेपर पण जेवताना नाही!

आजोबा: (पेपर खाली ठेवत, प्रेक्षकांकडे) बघा. नियम सगळ्यांसाठी, पण शिक्षा मला!

(हशा. पण तेवढ्यात कुसुमताईंच्या फोनवर कॉल येतो. त्या उचलतात.)

प्रवेश ४ — लॉटरीचा फोन

(प्रकाश कुसुमताईंवर केंद्रित. बाकी सगळे मंद प्रकाशात, जेवत. फोनवरचा आवाज पडद्यामागून.)

फोनवरचा आवाज: (गोड, अधिकारी आवाजात) नमस्कार, कुसुम बापूसाहेब जोशी बोलताय का? मी तुमच्या बँकेच्या हेड ऑफिसमधून बोलतोय. अभिनंदन! तुमच्या नंबरला 'ज्येष्ठ नागरिक लकी ड्रॉ' मध्ये पंचवीस लाखांचं बक्षीस लागलंय!

कुसुमताई: (थक्क) पंचवीस… लाख? मला?

फोनवरचा आवाज: होय मॅडम! फक्त एक छोटीशी प्रक्रिया. तुमच्या फोनवर आत्ता एक सहा अंकी कोड येईल — तो मला सांगा, म्हणजे पैसे थेट तुमच्या खात्यात. पण लवकर — फक्त पाच मिनिटांची मुदत आहे! आणि कोणाला सांगू नका, नाहीतर बक्षीस रद्द होईल.

(टिंग! — एसएमएस येतो.)

कुसुमताई: (उत्साहाने, स्क्रीनकडे पाहत) हो, आला कोड! थांबा, सांगते — चार… सात…

(नेहाचं लक्ष जातं. ती ताडकन उठते, धावत येते आणि कुसुमताईंच्या हातातून फोन घेते.)

नेहा: (फोनवर, कडक आवाजात) कोण बोलतंय? कोणत्या शाखेतून? तुमचं नाव आणि कर्मचारी क्रमांक सांगा!

फोनवरचा आवाज: (गडबडून) अं… मॅडम… मी… हेड ऑफिस… (फोन कट होतो — 'टूं टूं टूं')

(शांतता. कुसुमताई थरथरत खुर्चीवर बसतात. सगळे जवळ येतात.)

कुसुमताई: (घाबरून) नेहा… काय झालं? तो… तो बँकेचा माणूस नव्हता?

नेहा: (त्यांच्याजवळ बसून, हात धरत, शांतपणे) नाही आई. तो चोर होता. तो कोड — त्याला ओटीपी म्हणतात. तो सांगितला असता तर तुमच्या बँक खात्यातले सगळे पैसे — तुमची आणि बाबांची आयुष्याची बचत — एका मिनिटात गेली असती.

कुसुमताई: (डोळ्यांत पाणी) बाप रे… मी… मी किती मूर्ख आहे. मला वाटलं… पंचवीस लाख…

आजोबा: (खांद्यावर हात ठेवत) कुसुम, तू मूर्ख नाहीस. हे लोक हुशार आहेत. रोज हजारो लोकांना फसवतात — शिकलेल्यांनासुद्धा.

नेहा: आई, तीन गोष्टी लक्षात ठेवा. एक — बँक कधीही फोनवर ओटीपी, पासवर्ड किंवा पिन विचारत नाही. कधीही नाही. दोन — 'लॉटरी लागली', 'बक्षीस मिळालं', 'खातं बंद होईल' — असं कोणी म्हटलं की समजायचं, फसवणूक आहे. तीन — 'घाई करा' आणि 'कोणाला सांगू नका' — हे दोन शब्द ऐकले की लगेच फोन ठेवायचा, आणि घरच्यांना सांगायचं.

चिंटू: आणि अनोळखी लिंकवर क्लिक करायचं नाही! आमच्या शाळेत शिकवलंय!

अजय: आणि काही झालंच, तर लगेच सायबर हेल्पलाईनला फोन — एक नऊ तीन शून्य. मी तुझ्या फोनमध्ये सेव्ह करून देतो.

कुसुमताई: (डोळे पुसत, नेहाकडे पाहत) नेहा… मी तुला रोज 'फोनवाली सून' म्हणून टोमणे मारले. आणि आज त्याच फोनवालीने मला वाचवलं.

नेहा: (हसत) आई, फोन वाईट नाही. तो फक्त सुरी सारखा आहे — भाजी चिरता येते, आणि बोटही कापतं. कसा वापरायचा, ते शिकायचं.

कुसुमताई: (नेहाला मिठी मारत) मग शिकव मला. नीट. सगळं.

प्रवेश ५ — फोन-बास्केट

(फलक: 'एक महिना नंतर'. रविवार दुपार. डायनिंग टेबलवर 'फोन-बास्केट' लिहिलेली टोपली. सगळे जेवायला येतायत.)

कुसुमताई: (टोपली हातात घेऊन, दरवाज्यात उभ्या, शाळेच्या मुख्याध्यापिकेसारख्या) फोन! सगळ्यांचे फोन इथे! जेवण संपेपर्यंत!

(एकेक करून सगळे फोन टोपलीत टाकतात. अजय टाकायला कचरतो.)

कुसुमताई: अजय! दुसरा फोन पण! ऑफिसवाला! मला माहितेय, तुझ्याकडे दोन आहेत!

अजय: (ओशाळून दुसरा फोन टाकतो, प्रेक्षकांकडे) आई गुप्तहेर झालीये!

(सगळे बसतात. गप्पा, हशा. कुसुमताई वाढतात.)

नेहा: आई, आज वरणभात आणि बटाट्याची भाजी — माझं आवडतं!

कुसुमताई: माहितेय. आणि हो, मॅगी पिझ्झा बंद. ती रील खोटी होती. मी चेक केलं — 'फॅक्ट चेक'! नेहाने शिकवलं.

आजोबा: आणि हळदीचं दूध?

कुसुमताई: हळदीचं दूध चांगलंच आहे — पण नासाने सांगितलं म्हणून नाही, माझ्या आईने सांगितलं म्हणून!

(हशा.)

चिंटू: आज्जी, तुझी रील किती लोकांनी पाहिली? 'आजीची स्पेशल आमटी'?

कुसुमताई: (अभिमानाने) तीनशे बावन्न! आणि अमेरिकेतल्या एका मुलीने कमेंट केली — 'आजी, अगदी माझ्या आजीसारखी आमटी.' (थोडी भावुक) बघा, फोनमुळे लांबची माणसं जवळ येतात — आणि जपून वापरला तर जवळची माणसं लांब जात नाहीत.

नेहा: आई, आज तुम्ही एकदम तत्त्वज्ञानी झालात!

कुसुमताई: (हसत) बरं, आता एक नवा नियम — दर रविवारी दुपारी, आपण सगळे तासभर फोनशिवाय. पत्ते खेळायचे, गप्पा मारायच्या, किंवा नुसतं बसायचं.

आजोबा: आणि मी काय करायचं?

कुसुमताई: तुम्ही? तुम्ही आम्हाला जुन्या गोष्टी सांगायच्या — पोस्टमन आठवड्याने पत्र आणायचा, तेव्हाच्या.

आजोबा: (उत्साहाने) अरे वा! चाळीस वर्षांत पहिल्यांदा माझ्या गोष्टी ऐकायला कोणी तयार आहे!

(नेहा उठून, कुसुमताईंच्या बाजूला उभी राहते.)

नेहा: आई, एक सेल्फी? फोन-बास्केटमधून एक मिनिट काढू?

कुसुमताई: (हसत) एक मिनिट. फक्त एक. आणि मग परत टोपलीत!

(सगळे एकत्र येतात. चिंटू सेल्फी स्टिक धरतो.)

चिंटू: सगळे म्हणा — 'चीज'!

कुसुमताई: चीज नाही — 'पुरणपोळी'!

सगळे: पुरणपोळीऽऽ!

(क्लिक! — फ्लॅश. मग सगळे गातात.)

गीत: सासू म्हणे फोन राक्षस, सून म्हणे जादू दोघी मिळून शिकल्या आता, कसा जपून वापरू ओटीपी नाही सांगायचा, लिंक नाही दाबायची जेवताना फोन बंद, गप्पांची मैफल जमायची फोन आला घरात तरी, नाती राहू द्या ताजी स्क्रीनपेक्षा सुंदर दिसते, हसणारी आपली आजी

सगळे: स्क्रीनपेक्षा सुंदर दिसते — हसणारी आपली आजी!

कुसुमताई: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) आणि हो — आज घरी गेल्यावर तुमच्या आई-बाबांना, आजी-आजोबांना एकदा सांगा — ओटीपी कोणालाही सांगायचा नाही. माझ्यासारखी पंचवीस लाखांची स्वप्नं बघू नका!

नेहा: (तिच्याजवळ येत) आणि सासूबाईंचं ऐका — कधी कधी त्यांचेच टोमणे बरोबर असतात!

(दोघी हसून एकमेकींना टाळी देतात. पडदा.)