पुण्यातला चौदा वर्षांचा आर्यन — गेमिंग, हेडफोन आणि एसी खोली. आजोबा हट्ट धरतात म्हणून तो नाखुशीने त्यांच्याबरोबर पंढरपूरच्या वारीत चार दिवस चालायला निघतो. पावसात भिजलेले रस्ते, अनोळखी लोकांनी वाढलेलं जेवण, रिंगणाचा थरार, हरवलेले आजोबा आणि शेवटी पंढरीच्या कळसाचं दर्शन — या प्रवासात आर्यनला कळतं की वारी म्हणजे फक्त चालणं नाही, तर माणसाकडून माणसाकडे जाणं आहे.

पात्रं

लागणारं साहित्य

टाळ (८-१० जोड्या), वीणा, पखवाज किंवा मृदंग (ढोलकी चालेल), भगव्या पताका, डोक्यावर घ्यायची छोटी तुळशी वृंदावनं (पुठ्ठ्याची), पांढरे कपडे-टोप्या, गंधाच्या मुद्रा, हेडफोन आणि मोबाईल (आर्यनसाठी), छत्री, पाण्याची बाटली, शिदोरी, पत्रावळी, पुठ्ठ्याचा घोडा (रिंगणासाठी, दोन जण आत), विठ्ठल-रखुमाईचं चित्र किंवा मूर्ती, मंदिराच्या कळसाचं चित्र

दिग्दर्शकासाठी टिपा

• नेपथ्य: मंच मोकळा ठेवा — वारी म्हणजे रस्ता. मागे एक मोठा पडदा, त्यावर प्रकाशाने बदलणारे रंग: सकाळ (केशरी), पाऊस (निळा, ध्वनी परिणामासह), रात्र (गडद निळा), आणि शेवटी पंढरपूर (सोनेरी). शेवटच्या प्रवेशात मागे कळसाचं चित्र लावा.
• चालण्याचा आभास: कलाकारांनी मंचावर गोल फिरत चालायचं — टाळांच्या ठेक्यावर. दिंडी प्रेक्षकांमधून मंचावर आली तर परिणाम दुप्पट होतो. सभागृहाच्या मागच्या दारातून 'ज्ञानोबा माउली तुकाराम' म्हणत दिंडी आणा.
• रिंगण (प्रवेश ४): हा नाटकाचा उत्कर्षबिंदू. वारकरी गोल करून उभे राहतात, मधून पुठ्ठ्याचा घोडा धावतो. टाळ आणि पखवाजाचा वेग हळूहळू वाढवा. सराव नीट करा — घोड्याचा मार्ग मोकळा हवा.
• अभंग आणि गजर: 'ज्ञानोबा माउली तुकाराम', 'विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल', 'पुंडलिक वरदे हाऽरि विठ्ठल' हे पारंपरिक गजर आहेत. नाटकातली इतर गीतं मूळ आहेत — तुमच्या शाळेच्या संगीत शिक्षकांना चाल लावायला सांगा.
• माहितीची अचूकता: संत ज्ञानेश्वरांची पालखी आळंदीहून आणि संत तुकारामांची पालखी देहूहून निघते. वारी साधारण तीन आठवडे चालते. नाटकात आर्यन फक्त शेवटचे चार दिवस चालतो.
• वेळ: प्रवेश १ — ३ मि., २ — ५ मि., ३ — ५ मि., ४ — ६ मि., ५ — ६ मि.

संहिता

प्रवेश १ — नको ती वारी

(पुण्यातलं घर. आर्यन सोफ्यावर, हेडफोन लावून मोबाईलवर गेम खेळतोय. आजोबा पिशवी भरतायत — पांढरे कपडे, टाळ, छत्री. आई येते.)

आई: आर्यन! हेडफोन काढ. आजोबा काय म्हणतायत ऐक.

आर्यन: (एक कान उघडा करत) काय?

आजोबा: आर्यन, उद्या पहाटे मी वारीला निघतोय. यंदा माझी चाळिसावी वारी. तू पण चल माझ्याबरोबर. शेवटचे चार दिवस, फक्त चार दिवस.

आर्यन: (पूर्ण हेडफोन काढत) चार दिवस? चालत? आजोबा, पंढरपूरला कार जाते, बस जाते, ट्रेन जाते! चालत का जायचं?

आजोबा: (हसत) कारने पंढरपूर गाठता येतं. पण वारी गाठता येत नाही.

आर्यन: म्हणजे काय?

आजोबा: ते चालल्यावरच कळतं.

आर्यन: आई, प्लीज! माझं ऑनलाईन टूर्नामेंट आहे. आणि तिथे पाऊस, चिखल, गर्दी… आणि चार्जिंग कुठे करणार?

आई: आर्यन, आजोबा सत्तर वर्षांचे आहेत. यंदा त्यांच्याबरोबर कोणी तरी हवं. आणि तू सुट्टीत दिवसभर खोलीत बसून असतोस. जा. मोबाईल ने — पण पॉवर बँक मी देणार नाही!

आर्यन: (डोक्याला हात लावत) हे… हे अन्याय आहे!

आजोबा: (पिशवी बंद करत) अन्याय नाही बाळा, अनुभव आहे. पहाटे चार वाजता. विठ्ठल!

(आजोबा जातात. आर्यन सोफ्यावर कोसळतो.)

आर्यन: (प्रेक्षकांकडे) चार दिवस. नव्वद किलोमीटर. पॉवर बँकशिवाय. मित्रांनो, मी परत आलो नाही, तर माझा गेमिंग अकाउंट तुम्हाला देऊन टाकतो.

प्रवेश २ — दिंडीत पहिलं पाऊल

(दूरून टाळ-मृदंगाचा आवाज. 'ज्ञानोबा माउली तुकाराम!' चा गजर. दिंडी प्रेक्षकांमधून मंचावर येते — पताका, तुळशी, टाळ. सगळ्यात पुढे बुवा वीणा घेऊन. आजोबा आणि आर्यन दिंडीत सामील होतात. आर्यन अजूनही हेडफोन गळ्यात घालून आहे.)

निवेदक: आषाढ महिना. संत ज्ञानेश्वरांची पालखी आळंदीहून आणि संत तुकारामांची पालखी देहूहून निघते. लाखो वारकरी — शेतकरी, कामगार, डॉक्टर, शिक्षक, म्हातारे, तरुण — सगळे एकाच रंगात, एकाच तालात, पंढरपूरच्या दिशेने चालतात. जवळपास अडीचशे किलोमीटर. आणि या समुद्रात आज एक नवा थेंब मिसळलाय — आर्यन.

वारकरी: (सगळे, टाळ वाजवत) ज्ञानोबा माउली तुकाराम! ज्ञानोबा माउली तुकाराम!

बुवा: (आजोबांना पाहून) अरे, दादा! आलात! चाळिसावी ना यंदा? आणि हा कोण?

आजोबा: माझा नातू, आर्यन. पहिलीच वारी.

बुवा: (आर्यनच्या कपाळाला गंध लावत) वा! माउलीच्या वारीत स्वागत, आर्यन. आता तू वारकरी. इथे सगळे एकमेकांना 'माउली' म्हणतात — कारण प्रत्येकात विठ्ठल आहे.

आर्यन: (गोंधळून) मी… माउली?

सखूबाई: (डोक्यावर तुळशी वृंदावन घेऊन, मागून येत) हो रं बाबा, तू बी माउली अन् मी बी माउली! चल, पाय उचल, दिंडी पुढं गेली!

(सगळे चालू लागतात — गोल फिरत, टाळांच्या ठेक्यावर. आर्यन मागे मागे रेंगाळतो.)

आर्यन: (धापा टाकत, आजोबांना) आजोबा… किती… किती किलोमीटर झाले?

आजोबा: (हसत) दोन.

आर्यन: दोन? फक्त दोन? मला वाटलं वीस झाले!

गोपाळ: (पखवाज गळ्यात घेऊन, हसत जवळ येतो) पहिली वारी का? पहिल्या दिवशी सगळ्यांचं असंच होतं. मी गोपाळ. मी सहा वर्षांचा होतो तेव्हापासून येतो.

आर्यन: सहा वर्षांचा? आणि एवढं चाललास?

गोपाळ: चालत नाही रं, नाचत! (पखवाज वाजवतो) ऐक — या ठेक्यात चाललं की पाय आपोआप उचलले जातात. धा धिन धिन धा… विठ्ठल विठ्ठल!

(गोपाळ वाजवतो, वारकरी नाचत फुगडी घालतात. आर्यन आधी पाहत राहतो, मग नकळत पाय ठेक्यावर पडू लागतात.)

गीत: चालू चालू पायी, पंढरीची वाट टाळ-मृदंगाचा, गजर घनदाट ना कोणी मोठा, ना कोणी छोटा विठ्ठलाच्या दारी, सारेच एक गोटा ज्ञानोबा माउली, तुकोबांची साथ धरूया रे हात, धरूया रे हात

सगळे: विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल! विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल!

आर्यन: (प्रेक्षकांकडे, थोडा आश्चर्याने) माहितेय? पुढचे तीन किलोमीटर कधी संपले, मला कळलंच नाही. आणि माझ्या गळ्यातले हेडफोन… मी विसरूनच गेलो होतो.

प्रवेश ३ — पाऊस, भूक आणि माणसं

(निळा प्रकाश. पावसाचा आवाज, विजा. वारकरी छत्र्या उघडतात, काही प्लास्टिक डोक्यावर घेतात. पण चालणं थांबत नाही.)

आर्यन: (भिजलेला, कुडकुडत) आजोबा! पाऊस! आपण कुठेतरी थांबू या ना!

आजोबा: पाऊस म्हणजे विठ्ठलाचा प्रसाद, आर्यन. आषाढात पाऊस नाही पडला, तर शेतकरी रडतो. म्हणून वारकरी पावसात हसत चालतो.

सखूबाई: (जोरात हसत) बाबा, आमच्या गावाकडं तीन वर्षं पाऊस नव्हता. पीक जळालं. विहिरी आटल्या. यंदा पडतोय — मग भिजायचं नाही तर काय? (पावसात दोन्ही हात पसरून) ये रे ये रे पावसा!

आर्यन: (तिच्याकडे पाहत) तुमचं शेत आहे?

सखूबाई: दोन एकर. नवरा गेला चार वर्षांपूर्वी. आता मी अन् माझी दोन लेकरं. (डोक्यावरच्या तुळशीकडे बोट दाखवत) ही माझी तुळस. वीस वर्षं झाली, दर वर्षी हिला डोक्यावर घेऊन पंढरीला येते.

आर्यन: एवढं दुःख असताना… तुम्ही इतक्या आनंदी कशा?

सखूबाई: (थांबून, त्याच्याकडे प्रेमाने पाहत) दुःख कुणाला नसतं, बाबा? पण रडत बसलं तर पाय थांबतात. चालत राहिलं तर रस्ता संपतो. विठोबा सांगतो — चालत राहा.

(पाऊस थांबतो. सकाळचा प्रकाश. एका गावाची वेस. रहमान चाचा आणि गावकरी मोठ्या पातेल्यांसह उभे.)

रहमान चाचा: या माउली, या! गरम पिठलं-भाकरी, खिचडी आणि चहा! पोटभर खा, मग चाला!

(वारकरी रांगेत बसतात, पत्रावळी. आर्यनला भूक लागलेली — तो घाईने खातो.)

आर्यन: (तोंड भरलेलं) हे… हे आयुष्यातलं सगळ्यात भारी पिठलं आहे! (रहमान चाचांना) काका, तुम्ही हे विकता का? किती पैसे?

रहमान चाचा: (हसत) पैसे? बेटा, हे विकायचं नसतं. माझे अब्बा पण वारकऱ्यांना जेवण द्यायचे, त्यांचे अब्बा पण. तीन पिढ्या झाल्या. आमच्या गावात वारी आली की ईद आल्यासारखं वाटतं!

आर्यन: पण… तुम्ही तर… म्हणजे… विठ्ठल…

रहमान चाचा: (त्याच्या डोक्यावर हात ठेवत) भूक कुठला धर्म पाहते, बेटा? आणि सेवा कुठली जात पाहते? माणूस भुकेला आहे — एवढं पुरेसं आहे.

बुवा: (उभे राहून) याच साठी संतांनी वारी सुरू केली. तुकोबा म्हणतात — 'जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले, तोचि साधू ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा.' दुःखी माणसाला जो आपलं म्हणतो, तिथे देव असतो.

(डॉ. मेघा एक छोटा मेडिकल बॉक्स घेऊन येते.)

डॉ. मेघा: माउली, कोणाचे पाय दुखतायत? फोड आलेत? इकडे या, मलम लावते.

आर्यन: (पाय दाखवत) मला! दोन फोड आलेत!

डॉ. मेघा: (मलम लावत) पहिली वारी ना? सगळ्यांना येतात. पुढच्या वर्षी चांगले बूट घाल.

आर्यन: तुम्ही इथे… नोकरी आहे का ही?

डॉ. मेघा: नाही रे. मी पुण्याच्या दवाखान्यात काम करते. दर वर्षी पंधरा दिवस सुट्टी घेऊन इथे येते. मी शिकले ते माझ्या आईवडिलांनी शेतात राबून. आता त्या शेतकऱ्यांच्या पायांची सेवा करते — माझी वारी हीच.

(आर्यन शांत होतो. मग हळूच खिशातून मोबाईल काढतो — बॅटरी संपलेली. तो हसतो आणि फोन परत खिशात ठेवतो.)

आर्यन: (प्रेक्षकांकडे) मोबाईलची बॅटरी संपली. पण आज मला कळलं — काही चार्जर माणसांच्या रूपात भेटतात.

प्रवेश ४ — रिंगण आणि हरवलेले आजोबा

(मोकळं मैदान. वारकरी मोठं वर्तुळ करून उभे. मधोमध मोकळी जागा. उत्साह.)

निवेदक: आणि आला वारीतला सगळ्यात थरारक क्षण — रिंगण! वारकरी मोठं गोल करून उभे राहतात आणि त्यांच्यामधून माउलींचा अश्व धावतो. असं मानतात की अश्वावर स्वतः माउली बसलेले असतात.

गोपाळ: (आर्यनला ओढत) चल, पुढे ये! इथून दिसेल!

बुवा: (हात वर करून) बोला — पुंडलिक वरदे…

सगळे: हाऽऽरि विठ्ठल!

(टाळ-पखवाजाचा वेग वाढतो. पुठ्ठ्याचा घोडा वर्तुळात धावू लागतो. एक फेरी, दोन फेऱ्या. वारकरी जल्लोष करतात. घोडा गेल्यावर लोक त्याच्या पायाखालची माती कपाळाला लावतात. आर्यन भारावून गेलाय, तोही माती कपाळाला लावतो.)

आर्यन: (ओरडत) गोपाळ! हे… हे कोणत्याही गेमपेक्षा भारी आहे!

गोपाळ: (हसत) सांगितलं होतं ना!

(रिंगण संपतं. गर्दी पांगते. आर्यन आजूबाजूला पाहतो.)

आर्यन: आजोबा? आजोबा! (इकडे तिकडे पाहतो) गोपाळ, आजोबा दिसले का? ते इथेच होते!

गोपाळ: गर्दीत हरवले असतील. घाबरू नको.

आर्यन: (घाबरून) घाबरू नको? सत्तर वर्षांचे आहेत ते! आणि त्यांचा फोन माझ्याकडे आहे, बंद! (ओरडत) आजोबाऽऽ!

सखूबाई: (धावत येऊन) काय झालं रं?

आर्यन: (डोळ्यांत पाणी) माझे आजोबा हरवले! लाखो लोक आहेत इथे. कसे शोधू?

सखूबाई: (त्याच्या खांद्यावर घट्ट हात ठेवत) रडू नको. वारीत कोणी हरवत नाही, बाबा. इथं सगळे एकमेकांचे आहेत. चल!

(सखूबाई जोरात हाक मारते. एक-एक करून वारकरी जमतात.)

सखूबाई: माउली हो! या लेकराचे आजोबा हरवलेत! पांढरी टोपी, सत्तर वर्षांचे, हातात टाळ. नाव — दादा. चाळिसावी वारी आहे त्यांची!

वारकरी १: मी पुढच्या दिंडीत सांगतो!

वारकरी २: मी मागच्या बाजूला बघतो!

डॉ. मेघा: मी मेडिकल कॅम्पला कळवते — कधी कधी थकून तिथं बसतात लोक.

बुवा: आणि मी घोषणा करायला लावतो. (वीणा उंचावत) माउली, धीर धर. पांडुरंग सगळं पाहतोय.

(सगळे वेगवेगळ्या दिशांना जातात. आर्यन एकटा मधोमध. तो खाली बसतो. हळूच हात जोडतो.)

आर्यन: (पहिल्यांदाच, हळू आवाजात) विठ्ठला… मी तुला कधी काही मागितलं नाही. कारण मला वाटायचं, तू फक्त एक मूर्ती आहेस. पण… माझे आजोबा शोधून दे. मी… मी पुढच्या वर्षी पण येईन. स्वतःहून. वचन.

(शांतता. मग दूरून टाळांचा आवाज. डॉ. मेघा आणि गोपाळ आजोबांना हाताला धरून घेऊन येतात.)

गोपाळ: आर्यन! सापडले! सापडले!

डॉ. मेघा: मेडिकल कॅम्पजवळ होते. थोडं चक्कर आल्यासारखं झालं होतं, म्हणून बसले होते. आता ठीक आहेत. पाणी आणि ग्लुकोज दिलंय.

आर्यन: (धावत जाऊन आजोबांना मिठी मारत) आजोबा! तुम्ही कुठे गेला होता? मी किती घाबरलो होतो!

आजोबा: (हसत, त्याच्या डोक्यावरून हात फिरवत) अरे वेड्या, मी हरवलो नव्हतो. मी तर बघत होतो — माझा नातू वारकरी झाला की नाही.

आर्यन: (डोळे पुसत, हसत) आजोबा!

सखूबाई: (हात जोडून) बघितलंस बाबा? वारीत कोणी हरवत नाही!

सगळे: ज्ञानोबा माउली तुकाराम!

प्रवेश ५ — पंढरपूर

(सोनेरी प्रकाश. मागे मंदिराच्या कळसाचं चित्र. वारकरी थकलेले पण आनंदाने उजळलेले. दूरवरून घंटानाद.)

निवेदक: आणि अखेर, आषाढी एकादशीच्या आदल्या दिवशी, दूर क्षितिजावर दिसला — पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराचा कळस. चंद्रभागेच्या तीरावर लाखो वारकरी. आणि त्या गर्दीत, कपाळावर गंध, हातात टाळ आणि पायांत फोड घेऊन उभा होता — आर्यन.

बुवा: (कळसाकडे बोट दाखवत) माउली हो — कळस! कळसाचं दर्शन घ्या!

(सगळे थांबतात. हात जोडतात. काही जण गुडघे टेकतात. शांतता.)

आर्यन: (हळू आवाजात) आजोबा, आपण आत मंदिरात जाणार ना? विठ्ठलाच्या पायावर डोकं ठेवायला?

आजोबा: गर्दी खूप आहे, आर्यन. मुखदर्शनालाही दहा-बारा तास लागतात. बरेच वारकरी कळसाचं दर्शन घेऊनच परत जातात.

आर्यन: (आश्चर्याने) एवढं चालून… आणि आत न जाता परत?

आजोबा: (त्याच्या खांद्यावर हात ठेवत, प्रेमाने) आर्यन, गेल्या चार दिवसांत तू विठ्ठल पाहिला नाहीस का? पावसात हसणाऱ्या सखूबाईंमध्ये? भाकरी वाढणाऱ्या रहमान चाचांमध्ये? तुझे फोड पुसणाऱ्या डॉक्टरताईंमध्ये? मी हरवल्यावर धावलेल्या त्या शेकडो अनोळखी माणसांमध्ये?

आर्यन: (थांबून, विचार करत, मग हळूच) …पाहिला.

आजोबा: मग दर्शन झालं. कारने पंढरपूर गाठता येतं — वारी गाठता येत नाही, असं म्हटलं होतं ना? आता कळलं?

आर्यन: (डोळे भरून, हसत) कळलं आजोबा. वारी म्हणजे विठ्ठलाकडे जाणं नाही. वारी म्हणजे माणसाकडून माणसाकडे जाणं.

बुवा: (भारावून) वा! चाळीस वर्षं वारी करून मला जे कळलं, ते या पोराला चार दिवसांत कळलं. माउली, तुझी वारी सफल झाली.

गोपाळ: (आर्यनला मिठी मारत) पुढच्या वर्षी येशील?

आर्यन: (हसत) येईन — आणि चांगले बूट घेऊन! आणि तू मला पखवाज शिकवायचा!

सखूबाई: आणि माझ्या लेकरांना तू शहरातलं कॉम्प्युटर शिकवायचं, हं!

आर्यन: पक्कं!

गीत: कळस दिसला, डोळे भरले, पायांचे फोड विसरले विठू माउली, तुझ्या वाटेवर, माणसांचे देव भेटले जात ना पात, ना श्रीमंत गरीब एक टाळ, एक ताल, एकच नसीब पुढल्या वर्षी पुन्हा येऊ, धरून हातात हात पंढरीच्या वाटेवरती, उजळू दे ही रात

सगळे: (एकत्र, टाळ वाजवत, फुगडी घालत) विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल! ज्ञानोबा माउली तुकाराम!

आर्यन: (पुढे येऊन, प्रेक्षकांकडे) मित्रांनो, मी घरी परत आलो. माझा गेमिंग अकाउंट अजून माझ्याकडेच आहे. पण आता माझ्या खोलीत एक टाळ पण आहे. आणि पुढच्या आषाढीची मी वाट पाहतोय. तुम्ही येणार? एकदा तरी — चार दिवस, फक्त चार दिवस. हेडफोन घरी ठेवून या. विठ्ठलाचा गजर स्वतःच्या कानांनी ऐका!

सगळे: पुंडलिक वरदे हाऽरि विठ्ठल!

(दिंडी गजर करत प्रेक्षकांमधून बाहेर जाते. पडदा.)