बैलपोळा

श्रावण अमावस्या (काही भागांत भाद्रपदात)

शेतकऱ्याच्या खऱ्या सोबत्याचा — बैलाचा — सन्मान. आंघोळ, झूल, रंगवलेली शिंगं आणि पुरणपोळीचा घास.

सणाची ओळख

वर्षभर शेतात नांगर ओढणारा, बैलगाडी ओढणारा बैल हा शेतकऱ्याचा कुटुंबातलाच सदस्य. पावसाळ्यात पेरण्या झाल्यानंतर, श्रावणाच्या अमावस्येला बैलांना पूर्ण विश्रांती देऊन त्यांची पूजा केली जाते — हाच बैलपोळा. विदर्भ आणि मराठवाड्यात हा सण विशेष उत्साहात साजरा होतो.

आदल्या दिवशी 'खांदमळणी' होते — दिवसभर जू ओढून घट्टे पडलेले बैलांचे खांदे हळद आणि तुपाने किंवा लोण्याने मळले जातात, आणि शेतकरी बैलांना 'उद्या जेवायला या' असं आमंत्रण देतो!

पोळ्याचा दिवस

  1. सकाळी बैलांना नदीवर किंवा तलावावर नेऊन आंघोळ घातली जाते.
  2. शिंगं रंगवली जातात, शिंगांना गोंडे-बेगड लावले जातात. अंगावर रंगीत झूल, गळ्यात घुंगरमाळा घातल्या जातात.
  3. घरी सुवासिनी बैलांचं औक्षण करतात आणि पुरणपोळीचा घास भरवतात.
  4. संध्याकाळी गावातले सगळे बैल वेशीवर किंवा मैदानात जमतात. 'झडत्या' (गमतीदार काव्य) म्हटल्या जातात, आणि मानाच्या बैलांसोबत मिरवणूक निघते.
  5. त्या दिवशी बैलांना कोणतंही काम दिलं जात नाही.

तान्हा पोळा

विदर्भात, विशेषतः नागपूर भागात, पोळ्याच्या दुसऱ्या दिवशी 'तान्हा पोळा' साजरा होतो. लहान मुलं लाकडी किंवा मातीचे सजवलेले बैल घेऊन घरोघरी जातात, आणि त्यांना खाऊ-पैसे मिळतात. शहरात वाढणाऱ्या मुलांनाही शेतीशी आणि प्राण्यांशी नातं जोडणारा हा सुंदर सण.

बैलपोळा आपल्याला आठवण करून देतो — आपल्या ताटातलं अन्न किती हातांच्या, आणि किती मुक्या जीवांच्या कष्टातून येतं.