महाराष्ट्राचा सगळ्यात लाडका उत्सव — बाप्पाचं आगमन, मोदक, आरत्या, ढोल-ताशे आणि 'पुढच्या वर्षी लवकर या!'

सणाची ओळख

भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला घराघरात आणि गल्लोगल्ली गणपती बाप्पाचं आगमन होतं. बुद्धीची देवता, विघ्नहर्ता आणि सगळ्या शुभकार्यांचा पहिला मान असलेला गणपती महाराष्ट्राचं आराध्य दैवत आहे. घरगुती गणपती दीड, पाच, सात किंवा दहा दिवस बसवले जातात, तर सार्वजनिक गणपती अनंत चतुर्दशीपर्यंत दहा दिवस.

सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात लोकमान्य टिळकांनी १८९३ च्या सुमारास केली, असं मानलं जातं. पारतंत्र्याच्या काळात लोकांना एकत्र आणण्यासाठी, विचारांची देवाणघेवाण करण्यासाठी त्यांनी घरातला उत्सव रस्त्यावर आणला. आज हा उत्सव जगभरातल्या मराठी माणसांचा अभिमान आहे.

घरगुती गणपतीची तयारी

1. शक्यतो शाडू मातीची, नैसर्गिक रंगांची मूर्ती आणावी.
2. मखर कागद, कापड, फुलं, पानं आणि दिव्यांनी सजवावं — थर्माकोल आणि प्लास्टिक टाळावं.
3. चतुर्थीला शुभ मुहूर्तावर मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करून षोडशोपचार पूजा करावी. एकवीस दुर्वा आणि लाल फुलं गणपतीला विशेष प्रिय मानली जातात.
4. रोज सकाळ-संध्याकाळ आरती — 'सुखकर्ता दुखहर्ता' नंतर इतर देवांच्या आरत्या आणि शेवटी 'घालीन लोटांगण' व मंत्रपुष्पांजली.
5. पहिल्या दिवशी उकडीच्या मोदकांचा, एकवीस मोदकांचा नैवेद्य दाखवण्याची प्रथा आहे.
6. विसर्जनाच्या दिवशी उत्तरपूजा करून 'गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या' म्हणत निरोप — शक्यतो घरीच बादलीत किंवा कृत्रिम तलावात.

सार्वजनिक गणेशोत्सव

मुंबईचा लालबागचा राजा, गणेशगल्लीचा राजा; पुण्याचा कसबा गणपती (मानाचा पहिला), तांबडी जोगेश्वरी, गुरुजी तालीम, तुळशीबाग, केसरीवाडा हे मानाचे पाच गणपती आणि दगडूशेठ हलवाई गणपती — दर्शनासाठी लाखो भाविकांची रांग लागते. मंडळांचे देखावे, सामाजिक संदेश देणारे चलचित्र आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम दहा दिवस शहरं जागी ठेवतात.

पुण्याची ढोल-ताशा पथकं हा गणेशोत्सवाचा आत्मा आहे. शेकडो तरुण-तरुणी महिनाभर सराव करतात आणि विसर्जन मिरवणुकीत त्यांचा नाद अंगावर रोमांच उभे करतो.

पर्यावरणपूरक उत्सव

प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्ती पाण्यात विरघळत नाहीत आणि त्यांचे रासायनिक रंग नद्या-तलाव प्रदूषित करतात. म्हणून शाडूची मूर्ती, घरगुती विसर्जन, निर्माल्याचं खत, आवाजाची मर्यादा आणि मिरवणुकीनंतर स्वच्छता — हे आजच्या गणेशभक्ताचे नियम असायला हवेत. विघ्नहर्त्याचा उत्सव निसर्गासाठी विघ्न ठरू नये!