गुढीपाडवा

चैत्र शुद्ध प्रतिपदा (मार्च-एप्रिल)

मराठी नववर्षाचा पहिला दिवस — दारात उंच गुढी, अंगणात रांगोळी आणि कडुनिंबाची कडू-गोड चटणी.

सणाची ओळख

चैत्र महिन्याच्या पहिल्या दिवशी, म्हणजे चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला, महाराष्ट्रात नवीन वर्षाचं स्वागत होतं. शालिवाहन शकाचं नवं वर्ष याच दिवशी सुरू होतं. साडेतीन शुभ मुहूर्तांपैकी हा एक पूर्ण मुहूर्त मानला जातो, म्हणून नवं घर, नवं वाहन, नवा व्यवसाय यांची सुरुवात अनेक जण याच दिवशी करतात.

या दिवसाशी अनेक कथा जोडलेल्या आहेत. प्रभू रामचंद्र रावणाचा पराभव करून अयोध्येला परतले तेव्हा लोकांनी विजयाची गुढी उभारली, अशी एक कथा सांगितली जाते. ब्रह्मदेवाने याच दिवशी सृष्टीची निर्मिती केली, असंही मानलं जातं. कथा कोणतीही असो, गुढी म्हणजे विजयाचं, आनंदाचं आणि नव्या सुरुवातीचं प्रतीक.

गुढी कशी उभारावी

  1. सकाळी लवकर उठून अंगण झाडून सडा-रांगोळी घालावी. दाराला आंब्याच्या पानांचं आणि झेंडूच्या फुलांचं तोरण बांधावं.
  2. एक लांब, स्वच्छ काठी (वेळू किंवा बांबू) घ्यावी. तिच्या टोकाला रेशमी वस्त्र किंवा नवा खण बांधावा.
  3. वस्त्रावर कडुनिंबाचा डहाळा, आंब्याची पानं, फुलांची माळ आणि साखरगाठी (साखरेची माळ) बांधावी.
  4. सगळ्यात वर तांब्याचा किंवा चांदीचा तांब्या पालथा ठेवावा.
  5. गुढी दाराजवळ, खिडकीत किंवा गच्चीवर उंच आणि दिसेल अशी उभारावी. पायथ्याशी पाट मांडून रांगोळी काढावी.
  6. गुढीला हळद-कुंकू, अक्षता, फुलं वाहून पूजा करावी आणि गोडाचा नैवेद्य दाखवावा. सूर्यास्ताच्या आधी गुढी सन्मानाने उतरवावी.

कडुनिंबाची चटणी आणि पंचांग

गुढीपाडव्याला सकाळी कडुनिंबाची कोवळी पानं, गूळ, चिंच, धणे, जिरं आणि थोडं मीठ घालून केलेली चटणी खाण्याची प्रथा आहे. नव्या वर्षात गोड-कडू दोन्ही अनुभव समभावाने स्वीकारावेत, असा त्यामागचा अर्थ सांगितला जातो. ऋतुबदलाच्या काळात कडुनिंब आरोग्याला चांगला मानला जातो.

या दिवशी घरातले ज्येष्ठ नव्या वर्षाचं पंचांग वाचतात — वर्षभरातले सण, ग्रहणं, पाऊस यांचा अंदाज. पूर्वी गावाच्या चावडीवर किंवा देवळात पंचांग-वाचन व्हायचं आणि सगळं गाव ऐकायला जमायचं.

शोभायात्रा आणि आजचा पाडवा

गेल्या काही दशकांत गिरगाव, ठाणे, डोंबिवली, पुणे अशा शहरांमध्ये गुढीपाडव्याच्या शोभायात्रा लोकप्रिय झाल्या आहेत. नऊवारी साड्या, फेटे, ढोल-ताशा पथकं, लेझीम, बाईकवर स्वार झालेल्या स्त्रिया आणि महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचे चित्ररथ — संपूर्ण शहर उत्सवी होऊन जातं.

घरात या दिवशी पुरणपोळी, श्रीखंड-पुरी किंवा केशरी भात असं गोडधोड होतं. नव्या वर्षाचे संकल्प करण्याचा हा उत्तम दिवस — एखादं पुस्तक वाचायचं, एखादी कला शिकायची, एखादा किल्ला चढायचा!