हरतालिका आणि गौरी आगमन
गणपतीच्या आदल्या दिवशी हरतालिकेचा उपवास आणि जागरण; मग गणपतीसोबत माहेरी येणाऱ्या ज्येष्ठा-कनिष्ठा गौरींचा तीन दिवसांचा सोहळा.
हरतालिका — कथा
गणेश चतुर्थीच्या आदल्या दिवशी, भाद्रपद शुद्ध तृतीयेला, हरतालिका येते. कथेनुसार पार्वतीला भगवान शंकराशीच लग्न करायचं होतं, पण तिचे वडील हिमालय तिचं लग्न भगवान विष्णूंशी ठरवणार होते. तेव्हा पार्वतीच्या मैत्रिणी — 'आली' — तिला 'हरण' करून, म्हणजे पळवून, घनदाट जंगलात घेऊन गेल्या. तिथे पार्वतीने वाळूचं शिवलिंग करून कठोर तपश्चर्या केली, आणि शंकर प्रसन्न झाले.
'हरित' (पळवलेली) आणि 'आलिका' (मैत्रिणींनी) — यावरून 'हरतालिका' हे नाव पडलं, असं सांगितलं जातं. म्हणजे हा सण आहे — स्वतःच्या मनाप्रमाणे निर्णय घेणाऱ्या पार्वतीचा, आणि तिच्या पाठीशी उभ्या राहणाऱ्या मैत्रिणींचा!
हरतालिकेची पूजा
- हरतालिकेच्या दिवशी स्त्रिया आणि मुली उपवास करतात — काही जणी निर्जळी, काही फलाहार.
- पार्वती, तिची मैत्रीण आणि शिवलिंग यांच्या मातीच्या किंवा वाळूच्या छोट्या मूर्ती — 'हरतालिका' — आणून पाटावर मांडल्या जातात.
- भोवती केळीचे खांब, फुलं, आणि सोळा प्रकारची पत्री वाहतात.
- हरतालिकेची कहाणी वाचतात किंवा ऐकतात, आणि आरती करतात.
- रात्री जागरण — गाणी, खेळ, फुगड्या — आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी पूजा करून उपवास सोडतात, आणि मूर्तींचं विसर्जन करतात.
गौरी आगमन — माहेरवाशिणीचा सोहळा
गणपती आल्यानंतर दोन-तीन दिवसांनी, अनुराधा नक्षत्रावर, घराघरांत 'गौरी' येतात — ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा, म्हणजे दोन बहिणी! गौरीला गणपतीची आई मानलं जातं, आणि ती माहेरपणाला आपल्या मुलाला भेटायला येते, अशी श्रद्धा आहे. ती तीन दिवस राहते.
पहिल्या दिवशी गौरीचं थाटात स्वागत — दारापासून देवघरापर्यंत कुंकवाची किंवा हळदीची छोटी पावलं काढली जातात, आणि 'गौरी आली, कुठल्या पावली? सोन्याच्या पावली!' असं म्हणत तिला घरभर फिरवलं जातं — स्वयंपाकघर, धान्याची कोठी, तिजोरी दाखवली जाते. काही भागांत पहिल्या दिवशी घावन-घाटल्याचा नैवेद्य असतो.
सोळा भाज्यांचा नैवेद्य
दुसऱ्या दिवशी गौरीचा मुख्य सण — महानैवेद्य! अनेक घरांत सोळा प्रकारच्या भाज्या, कोशिंबिरी, पुरणपोळी, खीर, भजी, कुरडया-पापड्या अशी भरगच्च पानं वाढली जातात. सवाष्ण आणि नातेवाईकांना जेवायला बोलावलं जातं. गौरींना नवी साडी, दागिने घालून सजवलं जातं — आणि घराघरांत 'गौरी कोणाच्या जास्त सुंदर?' अशी गोड स्पर्धा!
तिसऱ्या दिवशी गौरींचं विसर्जन होतं — माहेरवाशीण सासरी निघाल्यासारखं डोळ्यांत पाणी आणून! जाताना गौरीला दही-भात किंवा शिदोरी दिली जाते. आणि गौरीसोबत अनेक घरांत गणपतीचंही विसर्जन होतं.
शुभेच्छा संदेश
पार्वतीच्या निर्धाराचं आणि तिच्या मैत्रिणींच्या साथीचं बळ तुम्हाला मिळो. हरतालिकेच्या हार्दिक शुभेच्छा!
सोन्याच्या पावलांनी गौरी आली, घरी सुख-समृद्धी घेऊन आली! गौरी आगमनाच्या मंगल शुभेच्छा!