← मागे

नागपंचमी

श्रावण शुद्ध पंचमी (जुलै-ऑगस्ट)

श्रावणातला पहिला सण — नागदेवतेची पूजा, उंच झोके, फुगड्या आणि नागपंचमीची गाणी.

सणाची ओळख

श्रावण महिना म्हणजे सणांचा महिना, आणि त्याची सुरुवात नागपंचमीने होते. शेतकऱ्याच्या दृष्टीने साप हा शत्रू नाही, तर मित्र आहे — तो शेतातले उंदीर खाऊन पिकांचं रक्षण करतो. त्याच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा सण.

या दिवशी घरात पाटावर किंवा भिंतीवर हळद-चंदनाने नागाचं चित्र काढून किंवा मातीचा नाग करून त्याची पूजा केली जाते. काही घरांमध्ये या दिवशी भाजी चिरणं, तळणं टाळलं जातं, आणि उकडलेले पदार्थ — दिंड, पातोळ्या — केले जातात.

झोके आणि खेळ

नागपंचमीची खरी मजा म्हणजे झोके! गावात वडाच्या, पिंपळाच्या झाडांना मोठमोठे झोके बांधले जातात. मुली-स्त्रिया उंच उंच झोके घेत गाणी म्हणतात. फुगड्या, झिम्मा, आणि नागपंचमीची लोकगीतं — श्रावणातल्या हिरवाईत हा सण रंग भरतो.

सासरी गेलेल्या मुली या सणाला माहेरी येतात, म्हणून नागपंचमीच्या गाण्यांमध्ये माहेरची ओढ आणि भावाची आठवण वारंवार येते.

जिवंत नाग नको — चित्रातलाच नाग

पूर्वी काही ठिकाणी गारुडी जिवंत नाग घेऊन घरोघरी फिरायचे आणि नागाला दूध पाजायचे. पण साप दूध पचवू शकत नाही; उलट त्यामुळे तो आजारी पडतो. शिवाय नागाचे दात काढणं, त्याला टोपलीत डांबणं हा क्रूरपणा आहे. म्हणून आता कायद्याने वन्यजीव पकडून त्यांचं प्रदर्शन करण्यावर बंदी आहे.

नागपंचमीचा खरा अर्थ आहे — निसर्गातल्या प्रत्येक जीवाचा आदर. चित्रातल्या किंवा मातीच्या नागाची पूजा करा, आणि घरात साप दिसला तर त्याला न मारता सर्पमित्राला बोलवा. हीच नागदेवतेची खरी पूजा.