नऊ रात्री देवीची उपासना — घटस्थापना, भोंडला, गरबा — आणि दहाव्या दिवशी सोनं लुटण्याचा, सीमोल्लंघनाचा दसरा.

घटस्थापना

आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला घराघरात घटस्थापना होते. मातीच्या पात्रात माती घालून त्यात धान्य पेरलं जातं, मधोमध पाण्याने भरलेला कलश ठेवला जातो आणि त्यावर नारळ व आंब्याची पानं. नऊ दिवस नंदादीप अखंड तेवत ठेवला जातो, आणि घटावर रोज फुलांची माळ चढवली जाते. नवव्या दिवसापर्यंत पेरलेल्या धान्याला छान हिरवे अंकुर येतात — सुबत्तेचं प्रतीक.

नवरात्रात देवीच्या नऊ रूपांची उपासना होते. महाराष्ट्रातली साडेतीन शक्तिपीठं — कोल्हापूरची अंबाबाई, तुळजापूरची तुळजाभवानी, माहूरची रेणुकामाता आणि वणीची सप्तशृंगी (अर्धं पीठ) — यांच्या दर्शनासाठी या काळात भाविकांची प्रचंड गर्दी असते.

भोंडला, गरबा आणि जागरण

नवरात्रात मुली आणि स्त्रिया हत्तीचं चित्र मांडून भोंडला खेळतात — 'ऐलमा पैलमा गणेश देवा' म्हणत फेर धरतात आणि शेवटी खिरापत ओळखतात. विदर्भात याला भुलाबाई म्हणतात. शहरांमध्ये गरबा आणि दांडियाचे रंगीबेरंगी कार्यक्रम रात्री उशिरापर्यंत रंगतात.

अष्टमीला काही घरांमध्ये कुमारिका पूजन होतं, आणि गोंधळी 'उदो उदो'च्या गजरात देवीचा गोंधळ घालतात — हा महाराष्ट्राचा पारंपरिक लोककलाप्रकार.

दसरा — सोनं लुटा, सोन्यासारखे राहा

दहाव्या दिवशी विजयादशमी — दसरा. रामाने रावणावर आणि देवीने महिषासुरावर मिळवलेल्या विजयाचा हा सण. साडेतीन मुहूर्तांपैकी हा एक, म्हणून नवी खरेदी, नवे उपक्रम, वाहनपूजा आणि शस्त्रपूजा या दिवशी केली जाते.

संध्याकाळी गावाच्या वेशीबाहेर जाऊन सीमोल्लंघन केलं जातं. आपट्याची पानं 'सोनं' म्हणून आणली जातात आणि नातेवाईक-मित्रांना 'सोनं घ्या, सोन्यासारखे राहा' म्हणत वाटली जातात. मोठ्यांना सोनं देऊन नमस्कार करण्याची ही गोड प्रथा अजूनही जपली जाते.