तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला! भोगी, सुगड पूजा, हलव्याचे दागिने, पतंग आणि रथसप्तमीपर्यंत हळदीकुंकू.

सणाची ओळख

बहुतेक हिंदू सण चंद्राच्या तिथीनुसार येतात, पण मकर संक्रांत सूर्याच्या गतीनुसार येते — सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो तो दिवस. म्हणून हा सण जवळजवळ दर वर्षी १४ किंवा १५ जानेवारीलाच येतो. या दिवसापासून सूर्याचं उत्तरायण सुरू होतं आणि दिवस हळूहळू मोठे होऊ लागतात.

महाराष्ट्रात हा सण तीन दिवस साजरा होतो — भोगी, संक्रांत आणि किंक्रांत.

भोगी

संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी भोगी. या दिवशी हिवाळ्यात येणाऱ्या सगळ्या भाज्या — वांगी, गाजर, घेवडा, हरभरा, वाटाणा, बोरं — एकत्र घालून 'भोगीची भाजी' केली जाते, आणि तीळ लावलेली बाजरीची भाकरी, लोणी आणि मुगाची खिचडी असा थाट असतो.

संक्रांत

संक्रांतीला सुवासिनी 'सुगड' पूजतात — मातीची छोटी मडकी, त्यात गाजर, बोरं, उसाचे तुकडे, हरभरे, तीळ आणि हळदी-कुंकू घालून ती एकमेकींना वाण म्हणून देतात. घरोघरी तिळगुळाचे लाडू आणि गूळपोळी बनते.

थंडीच्या दिवसांत तीळ आणि गूळ शरीराला उष्णता देतात, असं मानलं जातं. 'तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला' म्हणत एकमेकांना तिळगूळ देताना जुनी भांडणं विसरून नवी सुरुवात करण्याचा संदेश दिला जातो.

नवविवाहित वधूचं पहिलं संक्रांत आणि बाळाचं पहिलं संक्रांत खास साजरं होतं — हलव्याचे (साखरेच्या दाण्यांचे) पांढरे दागिने घालून, काळी चंद्रकळा नेसवून. लहान मुलांवर बोरं, चुरमुरे, उसाचे तुकडे आणि चॉकलेट्स ओतून 'बोरन्हाण' केलं जातं.

पतंग आणि हळदीकुंकू

संक्रांतीला आकाश रंगीबेरंगी पतंगांनी भरून जातं, आणि 'काट्या!'च्या आरोळ्या गच्च्यांवरून घुमतात. पण नायलॉन (चिनी) मांजामुळे पक्षी आणि दुचाकीस्वार गंभीर जखमी होतात — म्हणून साधा सुती मांजा वापरा आणि गच्चीच्या कडेला खेळू नका.

संक्रांतीपासून रथसप्तमीपर्यंत स्त्रिया एकमेकींना हळदीकुंकवाला बोलावतात. उपयोगी आणि पर्यावरणपूरक वाण देण्याचा ट्रेंड आता वाढतो आहे.