शिवजयंती

१९ फेब्रुवारी (तसेच तिथीनुसार फाल्गुन वद्य तृतीया)

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्मोत्सव — शिवनेरीवर सोहळा, पालख्या, पोवाडे, मिरवणुका आणि गडकिल्ल्यांची स्वच्छता.

शिवरायांचा जन्मोत्सव

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. महाराष्ट्र शासनाच्या तारखेनुसार शिवजयंती १९ फेब्रुवारीला साजरी होते, तर अनेक ठिकाणी ती पारंपरिक तिथीनुसार फाल्गुन वद्य तृतीयेलाही साजरी होते. दोन्ही दिवशी महाराष्ट्रभर भगव्या ध्वजांनी आणि 'जय भवानी, जय शिवाजी'च्या जयघोषाने वातावरण भारून जातं.

शिवनेरी किल्ल्यावर या दिवशी मुख्य शासकीय सोहळा होतो — शिवजन्माचा पाळणा, पालखी आणि अभिवादन.

कसा साजरा होतो

  1. पहाटे गडांवरून शिवज्योत आणली जाते — तरुण धावत, ज्योत हातात घेऊन आपल्या गावापर्यंत आणतात.
  2. गावात आणि शहरात शिवरायांच्या प्रतिमेची पालखी, ढोल-ताशे, लेझीम आणि मर्दानी खेळांची प्रात्यक्षिकं.
  3. शाहीर पोवाडे गातात — अफझलखानाचा वध, तानाजींचा कोंढाणा, बाजीप्रभूंची पावनखिंड.
  4. शाळांमध्ये भाषणं, नाटकं आणि शिवचरित्रावर प्रश्नमंजुषा.
  5. अनेक संस्था या दिवशी गडकिल्ल्यांवर स्वच्छता मोहीम राबवतात.

खरं शिवस्मरण

शिवरायांनी स्वराज्य उभं करताना शेतकऱ्यांची काळजी घेतली, स्त्रियांचा सन्मान राखला, आणि सर्व जाती-धर्मांच्या लोकांना सोबत घेतलं. त्यांचे किल्ले आज आपल्या इतिहासाचे साक्षीदार आहेत. शिवजयंतीला गडांवर कचरा न टाकणं, ऐतिहासिक वास्तूंवर नावं न कोरणं, आणि त्यांच्या विचारांप्रमाणे वागणं — हीच त्यांना खरी मानवंदना.

शाळेत किंवा सोसायटीत शिवजयंतीसाठी नाटक हवं असेल तर 'शिवनेरीवरची एक रात्र' हे पूर्ण नाटक चम्मतगवर आहे.