← मागे

बहिणाबाई चौधरी

१८८० – १९५१ · आसोदे (जळगाव)

अक्षरओळख नसलेली, पण शेतात, जात्यावर, चुलीपाशी बसून जगण्याचं तत्त्वज्ञान सांगणाऱ्या ओव्या रचणारी खानदेशची कवयित्री.

शेतात जन्मलेली कविता

बहिणाबाई जळगावजवळच्या आसोद्याच्या. लहान वयात लग्न, तरुणपणीच वैधव्य, शेतीची जबाबदारी — कष्टाचं आयुष्य. शाळेत त्या कधी गेल्या नाहीत.

पण शेतात काम करताना, जात्यावर दळताना त्यांच्या तोंडून ओव्या येत — खानदेशी (अहिराणी मिश्रित) बोलीत. संसार, निसर्ग, माणसाचं मन, मरण यांवर इतकं खोल बोलणारी ही कविता होती.

मुलाने जपलेली गाणी

त्यांचे पुत्र सोपानदेव चौधरी स्वतः कवी होते. आईच्या ओव्या त्यांनी लिहून ठेवल्या. बहिणाबाईंच्या निधनानंतर आचार्य अत्रे यांनी त्या वाचल्या आणि म्हणाले — हे तर बावनकशी सोनं आहे!

अत्र्यांच्या पुढाकाराने 'बहिणाबाईंची गाणी' प्रकाशित झाली आणि खानदेशच्या शेतातली कविता महाराष्ट्रभर पोचली.

साध्या शब्दांत मोठं शहाणपण

'अरे संसार संसार, जसा तवा चुल्यावर, आधी हाताला चटके, तेव्हा मिळते भाकर' — संसाराचं इतकं नेमकं वर्णन क्वचितच सापडतं.

मन कसं चंचल आहे, हे सांगताना त्या उभ्या पिकात घुसणाऱ्या गुराचा दाखला देतात. शेतकरी स्त्रीच्या नजरेतून जगाकडे पाहणारी ही कविता आजही पाठ्यपुस्तकांत आहे.

वाणी

मन वढाय वढाय, उभ्या पिकातलं ढोर,

किती हाकला हाकला, फिरी येतं पिकावर.

प्रमुख रचना

बहिणाबाईंची गाणी