← मागे

संत चोखामेळा

चौदावं शतक · मंगळवेढा आणि पंढरपूर

मंदिरात प्रवेश नाकारलेला, पण विठ्ठलाच्या दारात बसून अभंग गाणारा, आणि अस्पृश्यतेच्या अन्यायाविरुद्ध पहिल्यांदा शब्द उचलणारा संत.

देवळाबाहेरचा भक्त

चोखामेळा महार समाजातले. त्या काळी त्यांना विठ्ठल मंदिरात जाण्याची परवानगी नव्हती. ते दारात उभं राहून, दुरून देवाचं दर्शन घेत आणि अभंग गात.

नामदेवांनी त्यांना आपलं मानलं. चोखामेळ्यांचं अख्खं कुटुंब — पत्नी सोयराबाई, मुलगा कर्ममेळा, बहीण निर्मळा, मेहुणा बंका — सगळेच अभंग रचणारे संत होते.

'ऊस डोंगा परि रस नोहे डोंगा'

ऊस वाकडा असला तरी त्याचा रस वाकडा नसतो; बाहेरच्या रंगाला का भुलतोस? — असं चोखामेळा विचारतात. माणसाची किंमत जातीवरून नाही, अंतःकरणावरून ठरते, हे त्यांनी अतिशय साध्या दाखल्यात सांगितलं.

त्यांच्या अभंगांत वेदना आहे, पण द्वेष नाही. 'आमची केली हीन याती' असं दुःख ते देवाला सांगतात, आणि तरीही प्रेम सोडत नाहीत.

महाद्वारापाशी समाधी

मंगळवेढ्याला गावकुसाच्या भिंतीचं काम करताना भिंत कोसळून चोखामेळ्यांचा मृत्यू झाला. नामदेवांनी त्यांच्या अस्थी पंढरपूरला आणल्या, आणि त्या अस्थींतूनही 'विठ्ठल विठ्ठल' असा नाद येत होता, अशी आख्यायिका आहे.

आज विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराजवळ, नामदेव पायरीसमोर त्यांची समाधी आहे — ज्याला आत येऊ दिलं नाही, तो आता प्रत्येक भक्ताचं स्वागत करतो.

वाणी

ऊस डोंगा परि रस नोहे डोंगा।

काय भुललासी वरलिया रंगा॥

प्रमुख रचना

सुमारे तीनशे अभंग