अवघ्या पंधरा-सोळाव्या वर्षी भगवद्गीतेवर मराठीत भाष्य लिहिणारे, मराठी भाषेचा पाया घालणारे ज्ञानदेव — वारकरी संप्रदायाचे 'माउली'.

बालपण — वाळीत टाकलेलं कुटुंब

ज्ञानेश्वरांचे वडील विठ्ठलपंत संन्यास घेऊन पुन्हा गृहस्थाश्रमात परतले होते. त्या काळच्या समाजाला हे मान्य नव्हतं, म्हणून या कुटुंबाला वाळीत टाकलं गेलं. निवृत्ती, ज्ञानदेव, सोपान आणि मुक्ताबाई ही चार भावंडं 'संन्याशाची पोरं' म्हणून हिणवली गेली.

आई-वडिलांच्या पश्चात ही लहान भावंडं एकमेकांचा आधार बनली. थोरले बंधू निवृत्तीनाथ हेच ज्ञानेश्वरांचे गुरू झाले. अपमान, उपासमार सहन करूनही त्यांनी कोणाविषयी कटुता ठेवली नाही — हेच त्यांच्या लेखनाचं मूळ आहे.

ज्ञानेश्वरी — मराठीचा पहिला महाग्रंथ

भगवद्गीता संस्कृतमध्ये होती; सामान्य माणसाला ती समजत नव्हती. ज्ञानेश्वरांनी नेवासे येथे गीतेचा अर्थ ओवीबद्ध मराठीत सांगितला आणि सच्चिदानंदबाबांनी तो लिहून घेतला. हीच ज्ञानेश्वरी — सुमारे नऊ हजार ओव्यांचा ग्रंथ.

'माझा मराठाचि बोलु कौतुकें, परि अमृतातेंहि पैजासीं जिंके' — माझी मराठी अमृतालाही पैजेत जिंकेल, असा अभिमान त्यांनी व्यक्त केला. अवघड तत्त्वज्ञान त्यांनी रोजच्या जगण्यातल्या दाखल्यांनी — दिवा, सूर्य, पाणी, आई-मूल — सोपं केलं.

आख्यायिका आणि समाधी

पैठणच्या ब्रह्मवृंदासमोर ज्ञानेश्वरांनी रेड्याच्या मुखातून वेद म्हणवून घेतले, आणि चांगदेवांना भेटायला ते भिंत चालवत गेले, अशा आख्यायिका सांगितल्या जातात. या कथांचा गाभा एकच — ज्ञान जात-वय पाहत नाही.

अवघ्या एकविसाव्या वर्षी ज्ञानेश्वरांनी आळंदी येथे इंद्रायणीच्या काठी संजीवन समाधी घेतली. आजही आषाढी वारीत त्यांची पालखी आळंदीहून पंढरपूरकडे निघते आणि लाखो वारकरी 'ज्ञानोबा-तुकाराम' म्हणत चालतात.

पसायदानातून

जे खळांची व्यंकटी सांडो। तयां सत्कर्मीं रती वाढो।

भूतां परस्परें पडो। मैत्र जीवांचें॥

प्रमुख रचना

ज्ञानेश्वरी (भावार्थदीपिका), अमृतानुभव, हरिपाठ, पसायदान