संत एकनाथ

सोळावं शतक · पैठण

संस्कृत ग्रंथ मराठीत आणणारे, भारुडांतून हसत-खेळत शिकवण देणारे आणि जातिभेदाला कृतीतून उत्तर देणारे शांत, क्षमाशील संत.

गुरू जनार्दनस्वामी

एकनाथांचे आई-वडील ते लहान असतानाच गेले; आजोबांनी त्यांना वाढवलं. देवगिरीचे (दौलताबादचे) जनार्दनस्वामी त्यांचे गुरू. गुरूंच्या सेवेत त्यांनी हिशेबातली एका पैशाची चूक रात्रभर जागून शोधली, अशी कथा सांगतात — लहान कामही मन लावून करावं, ही त्यांची शिकवण.

त्यांचे पणजोबा संत भानुदास यांच्यामुळे पैठणच्या घराण्यात विठ्ठलभक्तीची परंपरा होती.

ग्रंथ आणि भारुडं

एकनाथांनी भागवताच्या अकराव्या स्कंधावर 'एकनाथी भागवत' लिहिलं आणि रामकथा 'भावार्थ रामायण' म्हणून मराठीत आणली. ज्ञानेश्वरीच्या प्रतींमध्ये शिरलेले पाठभेद तपासून त्यांनी शुद्ध प्रत तयार केली — हे मराठीवरचे मोठे उपकार.

पण लोकांच्या ओठी राहिली ती त्यांची भारुडं — 'विंचू चावला', 'दादला नको गं बाई' सारखी नाट्यमय, विनोदी गाणी. वरून गंमत, आतून अध्यात्म — भारुड हा एकनाथांचा खास शोध.

शांतीचे धडे

गोदावरीवर स्नान करून येताना एक माणूस त्यांच्या अंगावर वारंवार थुंकत राहिला; एकनाथ प्रत्येक वेळी शांतपणे पुन्हा स्नान करून आले. शेवटी तो माणूस लाजून पायी पडला, अशी कथा प्रसिद्ध आहे.

काशीहून आणलेलं गंगाजल त्यांनी तहानेने तडफडणाऱ्या गाढवाला पाजलं, आणि तथाकथित खालच्या जातीच्या लोकांना घरी जेवू घातलं — 'सर्वांभूती देव' ही शिकवण त्यांनी केवळ सांगितली नाही, जगली.

वाणी

माझे माहेर पंढरी।

आहे भिवरेच्या तीरी॥

प्रमुख रचना

एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, रुक्मिणी स्वयंवर, भारुडं