← मागे

संत जनाबाई

तेरावं-चौदावं शतक · गंगाखेड आणि पंढरपूर

नामदेवांच्या घरी काम करणारी, जात्यावर दळता-कांडता विठ्ठलाला गाणारी आणि 'विठू माझा लेकुरवाळा' म्हणणारी कष्टकरी कवयित्री.

कामातच भक्ती

जनाबाईंचा जन्म गंगाखेड (परभणी) भागात झाला असं मानतात. लहानपणीच त्या पंढरपुरात नामदेवांच्या घरी आल्या आणि आयुष्यभर तिथेच राहिल्या — दळणं, कांडणं, पाणी भरणं, शेणी थापणं.

पण या कामालाच त्यांनी भक्ती बनवलं. 'दळिता कांडिता तुज गाईन अनंता' — काम करता करता देवाचं गाणं. वेगळा वेळ, वेगळी जागा नको; कष्टाचा प्रत्येक क्षण पूजा.

विठ्ठल जनीसोबत दळतो

एकदा जनाबाई थकून गेल्या तेव्हा स्वतः विठ्ठल त्यांच्यासोबत जात्यावर बसला आणि दळू लागला, अशी आख्यायिका आहे. देव कष्टकऱ्यांच्या सोबत असतो, हा या कथेचा अर्थ.

जनाबाईंचे अभंग अतिशय जिव्हाळ्याचे आहेत. देवाला त्या मुलासारखं, मैत्रिणीसारखं हक्काने बोलतात; कधी रागावतात सुद्धा.

स्त्री-संतांची परंपरा

मुक्ताबाई, जनाबाई, सोयराबाई, कान्होपात्रा, बहिणाबाई — वारकरी संप्रदायाने स्त्रियांना भक्तीत आणि कवितेत बरोबरीचं स्थान दिलं. त्यात जनाबाईंचा आवाज सर्वांत जवळचा, घरगुती वाटतो.

आजही ग्रामीण महाराष्ट्रातल्या ओव्यांमध्ये जनाबाईंचा उल्लेख येतो — 'जनीचं दळण'.

वाणी

दळिता कांडिता।

तुज गाईन अनंता॥

प्रमुख रचना

सुमारे साडेतीनशे अभंग