कुसुमाग्रज

१९१२ – १९९९ · नाशिक

'विशाखा' मधून क्रांतीचा जयजयकार करणारे, 'नटसम्राट' लिहिणारे, ज्ञानपीठ विजेते — ज्यांच्या जन्मदिनी आपण 'मराठी भाषा दिन' साजरा करतो.

विष्णू वामन शिरवाडकर

कुसुमाग्रज हे वि. वा. शिरवाडकरांचं टोपणनाव. बहीण 'कुसुम' हिच्या नावावरून 'कुसुमाग्रज' — कुसुमचा थोरला भाऊ. आयुष्याचा मोठा भाग नाशिकमध्ये गेला.

कविता, नाटक, कादंबरी, कथा, लघुनिबंध — सगळ्या प्रकारांत त्यांनी लेखन केलं. पण लोकांच्या मनात ते आधी 'कवी' आहेत.

विशाखा आणि नटसम्राट

१९४२ मध्ये प्रसिद्ध झालेला 'विशाखा' हा कवितासंग्रह स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात तरुणांच्या ओठी होता. अन्यायाविरुद्ध पेटून उठणारी, पण माणुसकीने भरलेली ही कविता.

'नटसम्राट' हे त्यांचं नाटक — म्हातारपणी मुलांकडून दुर्लक्षित झालेल्या एका महान नटाची शोकांतिका. मराठी रंगभूमीवरचं सर्वांत गाजलेलं नाटक मानलं जातं.

ज्ञानपीठ आणि मराठी भाषा दिन

१९८७ मध्ये कुसुमाग्रजांना ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला — वि. स. खांडेकरांनंतर हा सन्मान मिळवणारे ते दुसरे मराठी साहित्यिक.

त्यांचा जन्मदिवस, २७ फेब्रुवारी, महाराष्ट्रात 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा होतो. नाशिकमध्ये त्यांच्या नावाने कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान कार्यरत आहे.

प्रमुख रचना

विशाखा, नटसम्राट, कणा, पृथ्वीचे प्रेमगीत, वैष्णव (कादंबरी)