← मागे

संत मुक्ताबाई

तेरावं शतक · आळंदी आणि मेहूण

ज्ञानेश्वरांची धाकटी बहीण — लहान वयात मोठ्या भावाला समजावणारी, चांगदेवांची गुरू झालेली, 'ताटीचे अभंग' लिहिणारी तेजस्वी मुलगी.

ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा

एकदा समाजाच्या अपमानाने दुखावलेले ज्ञानेश्वर झोपडीचं दार (ताटी) लावून आत बसले. तेव्हा लहानग्या मुक्ताबाईंनी बाहेरून अभंग गाऊन त्यांना समजावलं — 'योगी पावन मनाचा, साहे अपराध जनाचा'.

जो खरा योगी आहे, तो लोकांचे अपराध सहन करतो; जग रागावलं तरी आपण पाणी व्हावं — असं ती सांगते. ज्ञानेश्वरांनी ताटी उघडली. हे 'ताटीचे अभंग' मराठीतले अत्यंत सुंदर अभंग मानले जातात.

चांगदेवांची गुरू

चांगदेव हे सिद्धयोगी — शेकडो वर्षं जगल्याचं सांगितलं जातं. पण त्यांचं अहंकार गळून पडला तो ज्ञानेश्वर-भावंडांच्या भेटीने. मुक्ताबाईंनी त्यांना उपदेश केला आणि चांगदेवांनी त्यांना गुरू मानलं, अशी परंपरा आहे.

वयाने लहान मुलगी, एका वृद्ध योग्याची गुरू — ज्ञान वय पाहत नाही, हे इथे पुन्हा दिसतं.

मेहूण आणि मुक्ताईनगर

ज्ञानेश्वरांच्या समाधीनंतर मुक्ताबाई तापी काठच्या मेहूण भागात गेल्या आणि तिथेच विजेच्या कडकडाटात अंतर्धान पावल्या, अशी आख्यायिका आहे.

जळगाव जिल्ह्यातल्या मुक्ताईनगरचं नाव त्यांच्याच नावावरून आहे. आषाढी वारीत मुक्ताईची पालखीही पंढरपूरला जाते.

ताटीच्या अभंगातून

योगी पावन मनाचा।

साहे अपराध जनाचा॥

प्रमुख रचना

ताटीचे अभंग आणि इतर अभंग