← मागे

संत नामदेव

तेरावं-चौदावं शतक · नरसी आणि पंढरपूर

विठ्ठलाचा लाडका भक्त, कीर्तनाची परंपरा रुजवणारा आणि मराठी भक्तीचा झेंडा थेट पंजाबपर्यंत नेणारा शिंपी समाजातला संत.

विठ्ठलाला जेवू घालणारा मुलगा

नामदेवांचा जन्म शिंपी कुटुंबात झाला. लहानपणी आईने त्यांना विठ्ठलाला नैवेद्य दाखवायला पाठवलं. 'देव जेवल्याशिवाय मी जाणार नाही' असा हट्ट धरून ते रडत बसले, आणि शेवटी विठ्ठलाने नैवेद्य खाल्ला — अशी गोड आख्यायिका सांगतात.

या कथेतून नामदेवांच्या भक्तीचं स्वरूप दिसतं — देव त्यांच्यासाठी दूरचा नव्हता; तो मित्र, आई, सखा होता. म्हणूनच त्यांच्या अभंगात विठ्ठलाशी भांडण, रुसवा आणि लाडही दिसतो.

कीर्तन आणि भारतभर प्रवास

नामदेव आणि ज्ञानेश्वर समकालीन. दोघांनी मिळून तीर्थयात्रा केल्याचं वर्णन अभंगांत येतं. 'नाचू कीर्तनाचे रंगी' म्हणत नामदेवांनी कीर्तन हे लोकांपर्यंत पोचण्याचं साधन बनवलं.

पुढे ते उत्तर भारतात गेले आणि पंजाबात दीर्घकाळ राहिले. त्यांची हिंदी पदं शिखांच्या पवित्र गुरू ग्रंथसाहिबमध्ये समाविष्ट आहेत. पंजाबातल्या घुमान गावी आजही त्यांचं स्मरण होतं — मराठी संताने देशाला जोडल्याचं हे सुंदर उदाहरण.

नामदेव पायरी

'मला देवाच्या पायरीवर जागा दे, म्हणजे प्रत्येक भक्ताच्या पायाची धूळ माझ्या माथी लागेल' — अशी नामदेवांची इच्छा होती, असं सांगतात. पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या पहिल्या पायरीला 'नामदेव पायरी' म्हणतात.

त्यांच्या घरात जनाबाई नावाची मुलगी कामाला होती; पुढे ती स्वतः मोठी संत-कवयित्री झाली. नामदेवांच्या घरातले सगळेच अभंग रचत — हे भक्तीचं घर होतं.

वाणी

नाचू कीर्तनाचे रंगी।

ज्ञानदीप लावू जगी॥

प्रमुख रचना

अभंग; हिंदी पदं गुरू ग्रंथसाहिबमध्ये