← मागे

समर्थ रामदास

सतरावं शतक · जांब आणि सज्जनगड

लग्नमंडपातून 'सावधान' ऐकून निघून गेलेले, बलोपासनेचा संदेश देणारे, मारुतीची मंदिरं उभारणारे आणि 'मनाचे श्लोक' लिहिणारे समर्थ.

'सावधान' आणि बारा वर्षांची तपश्चर्या

रामदासांचं मूळ नाव नारायण. जालना जिल्ह्यातल्या जांब गावचे. बाराव्या वर्षी लग्नमंडपात भटजींनी 'शुभमंगल सावधान' म्हणताच ते सावध झाले आणि मंडपातून पळून गेले, अशी प्रसिद्ध कथा आहे.

नाशिकजवळ टाकळी येथे त्यांनी बारा वर्षं साधना केली, आणि मग बारा वर्षं भारतभर फिरून लोकांची स्थिती पाहिली. परकीय सत्तेखाली दबलेला, दुबळा समाज पाहून त्यांनी शक्ती आणि शहाणपण दोन्हीचा संदेश दिला.

मारुती आणि बलोपासना

'शरीर बलवान हवं' म्हणून रामदासांनी गावोगावी मारुतीची मंदिरं आणि आखाडे उभारले. सातारा-सांगली-कोल्हापूर भागातल्या त्यांनी स्थापन केलेल्या मंदिरांना 'अकरा मारुती' म्हणतात.

'सुखकर्ता दुखहर्ता' ही गणपतीची आरती रामदासांची मानली जाते — घराघरात रोज म्हटली जाणारी ही रचना.

दासबोध आणि मनाचे श्लोक

दासबोध हा व्यवहार आणि अध्यात्म दोन्ही शिकवणारा ग्रंथ — मूर्ख कोण, शहाणा कोण, नेता कसा असावा, लेखन कसं करावं, इथपर्यंत सगळं त्यात आहे.

'मनाचे श्लोक' म्हणजे स्वतःच्या मनाशी केलेला संवाद. भुजंगप्रयात वृत्तातले हे श्लोक लहान मुलं सहज पाठ करतात. साताऱ्याजवळच्या सज्जनगडावर त्यांची समाधी आहे.

मनाच्या श्लोकातून

जनीं सर्वसूखी असा कोण आहे।

विचारें मना तूंचि शोधूनि पाहें॥

प्रमुख रचना

दासबोध, मनाचे श्लोक, करुणाष्टकं, आरत्या