← मागे

संत तुकाराम

सतरावं शतक · देहू

वाण्याच्या घरात जन्मलेले, दुष्काळ-दुःख भोगलेले आणि साध्या, धारदार अभंगांनी लोकांच्या मनात कायमचं घर करणारे 'जगद्गुरू' तुकोबा.

दुष्काळाने बदललेलं आयुष्य

तुकाराम देहूचे. घरचा व्यापार होता, पण मोठ्या दुष्काळात पत्नी आणि मूल गमावलं, धंदा बुडाला. या दुःखाने ते अंतर्मुख झाले. गावातल्या लोकांची कर्जखतं त्यांनी इंद्रायणीत बुडवली, असं सांगतात — दुसऱ्याचं दुःख त्यांना स्वतःचं वाटे.

भामचंद्र, भंडारा अशा डोंगरांवर जाऊन ते चिंतन करत. तिथेच त्यांच्या अभंगांचा झरा फुटला.

इंद्रायणीत बुडवलेली गाथा

शूद्र मानलेला माणूस वेदांचा अर्थ सांगतो, हे काही कर्मठ लोकांना सहन झालं नाही. त्यांनी तुकारामांच्या अभंगांच्या वह्या इंद्रायणीत बुडवायला लावल्या. तुकाराम तेरा दिवस नदीकाठी उपोषणाला बसले आणि वह्या पाण्यावर तरंगत वर आल्या, अशी आख्यायिका आहे.

खरं तर त्या अभंगांचं रक्षण लोकांनी केलं — ते लोकांच्या तोंडपाठ होते. ज्ञान जपणारी ही खरी 'तरंगणारी गाथा'.

थेट, धारदार शब्द

तुकारामांचे अभंग दांभिकपणावर थेट प्रहार करतात आणि त्याच वेळी निसर्गाशी, माणसांशी प्रेमाने बोलतात — 'वृक्षवल्ली आम्हां सोयरीं वनचरें'. आज मराठीत अनेक म्हणी त्यांच्या ओळींतून आल्या आहेत.

फाल्गुन वद्य द्वितीयेला — तुकाराम बीजेला — ते वैकुंठाला गेले असं वारकरी मानतात. आषाढी वारीत त्यांची पालखी देहूहून निघते.

वाणी

जे का रंजले गांजले। त्यांसि म्हणे जो आपुलें॥

तो चि साधु ओळखावा। देव तेथें चि जाणावा॥

प्रमुख रचना

अभंगांची गाथा (सुमारे साडेचार हजार अभंग)