← मागे

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज

१९०९ – १९६८ · यावली आणि मोझरी (अमरावती)

खंजिरीच्या तालावर भजन गाणारे, 'ग्रामगीता' लिहून गावाच्या विकासाचा मार्ग सांगणारे आणि स्वातंत्र्यलढ्यात तुरुंगवास भोगलेले राष्ट्रसंत.

खंजिरी आणि भजन

तुकडोजी महाराजांचं मूळ नाव माणिक बंडोजी इंगळे. अमरावती जिल्ह्यातल्या यावलीचे. लहानपणापासून भजनाचा छंद; हातातली खंजिरी हीच त्यांची ओळख बनली.

त्यांचं भजन ऐकायला हजारो लोक जमत. पण भजनात ते फक्त देवाचं नाव नव्हते घेत — स्वच्छता, व्यसनमुक्ती, शिक्षण, एकी आणि देशप्रेम याविषयीही गात.

ग्रामगीता — गावाचं संविधान

'ग्रामगीता' हा ओवीबद्ध ग्रंथ म्हणजे आदर्श गाव कसं असावं, याचा आराखडा — ग्रामसफाई, ग्रामोद्योग, सहकार, स्त्रियांचा सन्मान, अंधश्रद्धा निर्मूलन.

'गाव हा विश्वाचा नकाशा' — गाव सुधारलं तर देश सुधारेल, ही त्यांची धारणा. आजही अनेक आदर्श गावांचे कार्यकर्ते ग्रामगीतेला मार्गदर्शक मानतात.

स्वातंत्र्यलढा आणि राष्ट्रसंत

१९४२ च्या 'भारत छोडो' आंदोलनात त्यांच्या भजनांनी लोक पेटून उठले; इंग्रज सरकारने त्यांना तुरुंगात टाकलं.

मोझरी येथे त्यांनी गुरुकुंज आश्रम स्थापन केला. त्यांच्या कार्यामुळे त्यांना 'राष्ट्रसंत' ही उपाधी मिळाली आणि नागपूर विद्यापीठाला 'राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ' असं नाव देण्यात आलं.

प्रमुख रचना

ग्रामगीता, भजनं, 'या भारतात बंधुभाव नित्य वसू दे' प्रार्थना